🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:13:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जयंत
jayaṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जयंत १ वि॰ [सं॰ जयन्त] [वि॰ स्त्री॰ जयंती]
१. विजयी ।
२. बहूरूपिया । अनेक रूप धारण करनेवाला ।
जयंत २ संज्ञा पुं॰
१. एक रुद्र का नाम ।
२. इंद्र के पुत्र उपेंद्र का नाम ।
३. संगीत में ध्रुवक जाति में एक ताल का नाम ।
४. स्कंद । कार्तिकेय ।
५. धर्म के एक पुत्र का नाम ।
६. अक्रूर के पिता का नाम ।
७. भीमसेन का उस समय का बनावटी नाम जब वे विराट नरेश के यहाँ अज्ञातवास करते थे ।
८. दशरथ के एक मंत्री का नाम ।
९. एक पर्वत का नाम । जयंतिका की पहाड़ी ।
१०. जैनों के अनुचर देवों का एक भेद ।
११. फलित ज्योतिष में यात्रा का एक योग । विशेष—यह योन उस समय पड़ता है जब चंद्रमा उच्च होकर यात्री की राशि से ग्यारहवें स्थान में पहुंच जात है । इसका विचार बहुधा युद्धादि के लिये यात्रा करने के समय होता है, क्योंकि इस योन का फल शत्रुपक्ष का नाश है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जयन्त mf(ई)n. victorious, Śiś. vi, 69
जयन्त m. the moon, L.
N. of a Dhruvaka
Śiva, L.; SkandaP.; Gal.
N. of a son of Indra, Hariv.; Śak.; Ragh.; VarBṛS.; BhP. vi, 18, 6; VāyuP. ii, 7, 24
of a Rudra, MBh. xii, 7586
of a son of Dharma (= उपेन्द्र), BhP. vi, 6, 8
of A-krūra's father, MatsyaP. vl, 26
of a Gandharva (Vikramāditya's father), W.
of Bhīma-sena at Virāṭa's court, MBh. iv, 176
of a minister of Daśaratha, R. i, 7, 3; ii, 68, 5
of a Gauḍa king, Rājat. iv, 420 and 455 ff.
of a Kaśmīr Brāhman, iii, 366 ff.
of a writer on grammar
of a mountain, Hariv. 9736
pl. a subdivision of the Anuttara deities, Jain.
जयन्त n. N. of a town, VāyuP. ii, 27, 2
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जयंतः 1 N. of the son of Indra; पौलोमीसंभवेनेव जयंतेन पुरंदरः V. 5. 14; Ś. 7. 2; R. 3. 23, 6. 78. --2 N. of Śiva. --3 The moon. --4 N. of Viṣṇu. --5 A name assumed by Bhīma at the court of Virāṭa. --ती 1 A flag or banner. --2 N. of the daughter of Indra. --3 N. of Durgā. --4 Blades of barley planted at the commencement of the Daśaharā and gathered at its close. --5 The rising of the asterism Rohiṇī at midnight on the eighth day of the dark half of Śrāvaṇa i. e. on the birth day of Kṛṣṇa. --Comp. --पत्रं (in law) {1} the written award of the judge in favour of either party. {2} the label on the fore-head of a horse turned loose for the Aśvamedha sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जयन्त पु० जि--झ । १ इन्द्रपुत्रे अमरः २ शिवे ३ चन्द्रे च त्रिका० । विराटावासे छद्मवेशिनि ४ भीमे तस्य तथागुह्य- नामता जयशब्दे दृश्या । ५ विष्णौ “जयन्तः सर्व- विज्जयी” विष्णुस० । ६ रुद्रभेदे “अजैकपादहिर्बुध्नो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च [] सुरेश्वरः । सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः” भा० शा० २०८ अ० । रुद्रीक्तौ “अजैकपादहिर्वुघ्नो विरूपाक्षश्च रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरे- श्वरः । रुद्रा एकादश प्रोक्ता जयन्तश्चापराजितः” विष्णुध० “यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ” “त्रिविष्ट- पस्येव पतिं जयन्तः” इति च रघुः । ७ तालभेदे “आदि- ताले जयन्तः स्यात् शृङ्गाररससंयुतः । रुद्रसंख्या क्षरपद आयुर्वृद्धिकरः परः” सङ्गीतदामोदरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3055-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जयन्तः, पुं, (जयतीति । जि + “तॄभूवहि- वसीति ।” उणां ३ । १२८ । इति झच् ।) इन्द्रपुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । पाकशासनिः २ । इत्यमरः । १ । १ । ४९ ॥ ऐन्द्रिः ३ । इति मेदिनी । ते, ११० । (यथा, रघौ । ३ । २३ । “उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ । तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ॥” विष्णुः । यधा, महाभारवे । १३ । १४९ । ९८ । “अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्व्वविज्जयी ॥” “अतिशयेनारीन् जयते जयहेतुरिति वा जयन्तः ।” इति तद्भाष्यम् ॥) शिवः । (यथा, मात्स्ये । ५ । ३० । “सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः । एते रुद्राः समाख्याता एकादशगणेश्वराः ॥”) चन्द्रः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ भीमः । इति मेदिनी । ते, ११० ॥ (एतन्नाम तु छद्मना विराटगृहवासकाले जातम् । यथा, महा- भारते । ४ । ५ । ३४ । “जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः । इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः ॥” मरुत्वतीगर्भजातो धर्म्मपुत्त्रविशेषः । अयं हि उपेन्द्र इत्याख्यया प्रसिद्धः । यथा, भागवते । ६ । ६ । ८ । “मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतुः । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदुः ॥” राज्ञो दशरथस्य मन्त्रिविशेषः । यथा, रामा- यणे । १ । ७ । २ -- ३ । “अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः । शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥ धृष्टिर्जयन्तो विजयः सुराष्ट्रो राष्ट्रवर्द्धनः । अकोपो धर्म्मपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽर्थवित् ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, हरिवंशे । १७० । १४ । “ततश्च पर्व्वताः सप्त केशवं समुपस्थिताः । जयन्तो वैजयन्तश्च नीलो रजतपर्व्वतः । महामेरुः सकैलाश इन्द्रकृदश्च नामतः ॥” ज्योतिषोक्तयात्रिकयोगविशेषः । यथा, -- “यत्र स्वोच्चगतश्चन्द्रो लग्नादेकादशे स्थितः । जयन्तो नाम योगोऽयं शत्रुपक्षविनाशकृत् ॥”) षोडशध्रुवकान्तर्गतध्रुवविशेषः । तस्य लक्षणं यथा, -- “आदिताले जयन्तः स्यात् शृङ्गाररससंयुतः । रुद्रसंख्याक्षरपद आयुर्वृद्धिकरः परः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-515-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जयंत" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें