🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:04:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जयंती
jayaṃtī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जयंती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ जयन्ती]
१. विजय करनेवाली । विज- यिनी ।—
२. ध्वजा । पताका ।
३. हलदी ।
४. दुर्गा का एक नाम ।
५. पार्वती का एक नाम ।
६. किसी महात्मा की जन्मतिथि पर होनेवाला उत्सव । वर्षगाँठ का उत्सव ।
७. एक बड़ा पेड़ जिसे जैत या जैता कहते हैं । विशेष—इस पेड़ की डालियाँ बहुत पतली और पत्तियाँ अगस्त की पत्तियों की तरह की, पर उनसे कुछ छोटी होती हैं । फूल अरहर की तरह पीले होते हैं । फूलों के झड़ जाने पर बित्ते सवा बित्ते लंबी पतली फलियाँ लगती हैं । फलियों के बीज उत्तेजक और संकोचक होते हैं और दस्त की बीमारियों में औषध के रूप में काम में आते हैं । खाज का मरहम भी इससे बनता है । इसकी पत्तियाँ फोड़े या सूजन पर बाँधी जाती हैं और गिलटियों को गलाने का काम करती हैं । इसकी जड़ पीसकर बिच्छू के काटने पर लगाई जाती है । यह जंगली भी होता है और लोग इसे लगाते भी हैं । इसका बीज जेठ असाढ़ में बोया जाता है । इसकी एक छोटी जाति होती है, जिसे 'चक्रभेद' कहते हैं । इसके रेशे से जाल बनता है । बंगाल में इसी लोग अप्रैल, मई में बोते हैं और सितंबर, अक्टूबर में काटते हैं । पौवा सन की तरह पानी में सड़ाया जाता है । पान के भीढों पर भी यह पेड़ लगाया लाता है ।
८. बैजंती का पौधा ।
९. ज्योतिष का एक योम । जब श्रावण मास के कृष्णापक्ष की अष्टमी की आधी रात के समय और शेष दंड में रोहिणी नक्षत्र पड़े, तब यह योग होता है ।
११. जो के छोटे पौधे जिन्हें विजयादशमी के दिन ब्राह्मण लोग यजमानों को मंगल द्रव्य के रूप में भेट करते हैं । जई । करई ।
१२. अरणी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जयन्ती f. a flag, L.
Sesbania aegyptiaca, L.
barley planted at the commencement of the Daśa-harā and gathered at its close, W.
Kṛṣṇa's birthnight (the 8th of the dark half of Śrāvaṇa, the asterism Rohiṇī rising at midnight, Tithyād.), Hariv. 3320
the 9th night of the Karma-māsa, Sūryapr.
the 12th night of month Punar-vasu, Nirṇayas. i, 391/392
Durgā, Dākṣāyaṇī (in Hastinā-pura, MatsyaP. xiii, 28; tutelary deity of the Vasūdrekas, BrahmaP. ii, 18, 21)
N. of a daughter of Indra, L.
of Ṛṣabha's wife (received from Indra), BhP. v, 4, 8; MatsyaP. vl, 26
of a Yoginī, Hcat. ii, 1, 741
of a Surāṅganā, Siṃhās. Concl.
of a river, MBh. iii, 5089
of a country, Rājat. viii, 655
of a town, Vīrac. ix.
जयन्ती f. of ˚त, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जयन्ती स्त्री जि--झ गौरा० ङीष् । १ दुर्गाशक्तिभेदे “जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी । दर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वहा स्वधा नमोऽस्तुते” कालिपु० । २ जयन्तभगिन्यां शक्रपुत्र्यां ३ पताकायां च मेदि० । ४ स्वनामख्याते वृक्षभेदे सा च नवपत्रिकान्तर्गता “कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा मानकं कचुः । विल्वोऽशोको जयन्ती च विज्ञेया नव पत्रिकाः” दुर्गार्च्चापद्धत्युक्तेः । तद- धिष्ठात्री देवता च कार्त्तिकी मूलं तत्रैव दृश्यम् । “जयन्ती मदगन्धाढ्या तिक्ता चैव कटूष्णिका । कृमि- मूत्रामजित् ख्याता कण्ठशोषणकृन्मता । कृष्णा रसा- यनी तत्र सैव सर्वत्र पूज्यते” राजनि० । “तच्छाकं विष- दोषघ्नं चक्षुष्यं मधुरं हिमम्” राजव० “जयं पुण्यञ्च कुरुते जयन्तीमिति तां विदुः । रोहिणीसहिता कृष्णा मासे च श्रावणेऽष्टमी । अर्द्धरात्रादधश्चोर्द्ध्वं कल- यापि यदा भवेत् । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपाप- प्रणाशिनी” ति० त० स्कान्दोक्ते ५ श्रावणकृष्णाष्टमी रोहिणीयोगे कृष्णाष्टमीशब्दे २२२१ पृ० विवृतिः । “अभि- जिन्नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी । मुहूर्त्तोविजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः” हरिवं० ६० अ० “यत्र स्वोच्चगतश्चन्द्रो लग्नादेकादशे स्थितः । जयन्तो नाम योगोऽयं शत्रुपक्षविनाशकृत्” ज्योतिषोक्ते ६ यात्रायोग- विशेषे पु० । “प्रभावनीके तनवै जयन्तीः” माघः । स्वार्थे क । जयन्तिका तत्रार्थे संज्ञायां कन् । हरिद्रायां राजनि० । दुर्गासखीभेदे च । तद्भेदाश्च काशी० ४७ अ० दर्शिता यथा । “यथा जया च विजया यथा चैव जयन्तिका । शुभा- नन्दा सुनन्दा च कौमुदी च यथोर्मिला । यथा चम्पकमाला च यथा मलयवासिनी । कर्पूरलतिका यद्वदसृग्धारा यथा शुभा । अशोका च विशोका च यथा कमलगन्धिनी । यथा च मन्दनिःश्वासा यथा मृगमदोत्तमा । यथा च कोकिलालापा यथा मयूर- [] भाषिणी । गन्धपद्मनिधिर्यद्वदनुक्तज्ञा यथा च सा । दृगञ्चलेङ्गितज्ञा च यथा कृतमनोरथा । पानचित्तहरा यद्वत्तथा स्त्वेषा सुलक्षणा” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3055-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जयन्ती, स्त्री, (जयतीति । जि + “तॄभूवहीति ।” उणां ३ । १२८ । इति झच् । ततो गौरा- [] दित्वात् ङीष् ।) गौरी । (यथा, कलिकापुराणे । “जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमो- ऽस्तु ते ॥”) इन्द्रपुत्त्री । पताका । इति मेदिनी । ते, १०९ । वृत्तविशेषः । तत्पर्य्यायः । जया २ तर्कारी ३ नादेयी ४ वैजयन्तिका ५ । इत्यमरः । २ । ४ । ६५ ॥ बला ६ मोटा ७ हरिता ८ विजया ९ सूक्ष्म- मूला १० विक्रान्ता ११ अपराजिता १२ । (यथा, तिथितत्त्वे । “कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा मानकं कचु । विल्वोऽशोको जयन्ती च विज्ञेया नवपत्त्रिकाः ॥”) अस्याः गुणाः । मदगन्धयुक्तत्वम् । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । कृमिभूतनाशित्वम् । कण्ठविशोधनत्वञ्च । तत्र कृष्णा रसायनी । इति राजनिर्घण्टः ॥ एतच्छाकस्य गुणाः । गरदोषनाशित्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । मधुरत्वम् । हिमत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“श्वेतजयन्ती भूलं पिष्टं पीतञ्च गव्यपयसैव । श्वित्रं निहन्ति नियतं रविवारे वैद्यनाथाज्ञा ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे कुष्ठाधिकारे ॥) योगविशेषः । यथा, तिथ्यादितत्त्वे स्कान्दम् । “जयं पुण्यञ्च कुरुते जयन्तीमिति तां विदुः । रोहिणीसहिता कृष्णा मासे च श्रावणेऽष्टमी ॥ अर्द्धरात्रादधश्चोर्द्ध्वं कलयापि यदा भवेत् । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्व्वपापप्रणाशिनी ॥” (द्बादशीविशेषः । यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । “उन्मिलनी वञ्जुली च त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धिनी । जया च विजया चैव जयन्ती पापनाशिनी । द्वादश्यष्टौ महापुण्याः सर्व्वपापहरा द्बिज ! ॥” वटिकौषधविशेषः । तद्यथा, -- “विषं पाठाश्वमन्धा च वचातालीशपत्रकम् । मरिचं पिप्पलीनिम्बमजामूत्रेण तुल्यकम् । वटिका पूर्व्ववत्कार्य्या जयन्तीयोगवाहिका ॥” इति जयन्ती वटी । इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-516-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जयंती" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें