🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:57:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विदारण
vidāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदारण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बीच में से अलग करके दो या अधिक टुकड़े करना । फाड़ना ।
२. मार डालना । हत्या करना ।
३. युद्ध । समर । लड़ाई ।
४. कनेर ।
५. खपरिया ।
६. नौसादर ।
७. जैनों के अनुसार दूसरों के पापों या दोषों की घोषणा करना ।
८. पेड़ पौधे आदि काटकर साफ करना (को॰) ।
९. खोलना । जैसे, मुख विदारण (को॰) ।
१०. निवारण । छोड़ देना । रद्द करना (को॰) ।
११. रौंदना (को॰) ।
१२. कष्ट देना । तकलीफ पहुँचाना ।
१३. दे॰ विदारक—१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚दारण mf(ई)n. tearing or rending asunder, breaking, splitting, cleaving, piercing, crushing, lacerating, MBh.; R. &c.
वि-˚दारण m. Pterospermum Acerifolium, L.
a tree or rock in the middle of a stream to which a boat is fastened, MW.
वि-˚दारण n. the act of tearing asunder &c., MBh.; Kāv. &c.
hewing down, wasting (of a forest), Inscr.
opening wide (the mouth), Śaṃk.
repelling, rejecting, Kathās.
killing, L.
= विडम्ब or ˚बन, L.
वि-˚दारण n. (also) f(आ). war, battle, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (966,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदारणः 1 A tree or rock in the middle of a stream (to which a boat is fastened). --2 War, battle. --3 The Karṇikāra tree. --णा War, battle. --णं 1 Rending, splitting, tearing, ripping up, breaking, (often with the force of an adj. at the end of comp.); श्रुतं सखे श्रवणविदारणं वचः Mu. 5. 6; युवजनहृदयविदारणमनसिजनखरुचिक्रिंशुक्रजाले Gīt. 1, Ki. 14. 54. --2 Afflicting, tormenting. --3 Killing, slaughter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0975-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदारण न० वि + दॄ णिच्--भावादौ ल्युट् । १ भेदने २ विडम्बे च मेदि० । ३ मारणे शब्दर० । ४ युद्धे पुंस्त्री० मेदि० । ५ कर्णिकारवृक्षे पु० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदारणं, क्ली, (वि + दॄ + णिच् + भावे ल्युट् ।) विडम्बः । भेदः । इति मेदिनी । णे, १०७ ॥ (यथा, हरिवंशे । ९५ । ७९ । “आयुधावाप्तिरत्रैव वपुषो वैष्णवस्य च । लक्ष्म्याश्च तेजसश्चैव व्यूहानाञ्च विदारणम् ॥”) मारणम् । इति शब्दरत्नावली ॥
विदारणः, पुं, स्त्री, (विदार्य्यन्ते शत्रवोऽस्मिन्निति । वि + दॄ + णिच् + ल्युट् ।) युद्धम् । इति मेदिनी । णे, १०७ ॥ (विदारयतीति । वि + दॄ + णिच् + ल्युः । विदारके, त्रि । यथा, मार्क- ण्डेये । २० । २ । “तस्यात्मजो महावीर्य्यो बभूवारिविदारणः ॥”)
विदारणः, पुं, (विदार्य्यतेऽसौ इति । वि + दॄ + णिच् + कर्म्मणि ल्युट् ।) कर्णिकारवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-387-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विदारण" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें