🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:03:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दर
dara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शंख ।
२. गड्ढा । दरार ।
३. गुफा । कंदरा ।
४. फाड़ने की क्रिया । विदारण । जैसे, पुरंदर ।
५. डर । भय । खौफ । उ॰— (क) भववारिधि मंदर, परमं दर । बारय, तारय संसृति दुस्तर ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) दर जु कहत कवि शख कौ दर ईषत को नाम । दर डरते राखों कुँवर मोहन गिरधर श्याम ।—नंददास (शब्द॰) । (ग) साघ्वस दर आतंक भय भीत भीर भी त्रास । डरत सहचरी सकुच तें गई कुँवरि के पास ।— नंददास (शब्द॰) ।
दर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰दल] सेना । समूह । दल । उ॰— (क) पलटा जनु वर्षा ऋतुराजा । जनु आसाढ़ आवै दर साजा ।— जायसी (शब्द॰) । (ख) दूतन कहा आय जहाँ राजा । चढ़ा तुर्क आवै दर साजा ।— जायसी (शब्द॰)
दर ३ संज्ञा पुं॰ [फा़॰] द्वार । दरवाजा । उ॰— माया नटिन लकुटि कर लोने कोटिक नाच नचावै । दर दर लोभ लागि लै ड़ोलति नाना स्वाँग कराबै ।—सूर (शब्द॰) । मुहा॰— दर दर मारा मारा फिरना = कार्यसिद्धि या पेट पालने के लिये एक घर से दूसरे घर फिरना । दुर्दशाग्रस्त होकर घुमना ।
दर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्थल, हिं॰ थल, थर अथवा फा॰ दर]
१. जगह । स्थान ।
२. वह स्थान जहाँ जुलाई ताने की डंडियाँ गाड़ते हैं ।
दर ५ संज्ञा स्त्री॰
१. भाव । विर्ख । जैसे,— कामज की दर आजकल े बहुत बढ़ गई है ।
२. प्रमाण । ठीक ठिकाना । जैसे,—उसकी बात की कोई दर नहीं ।
३. कदर । प्रातिष्ठा । महत्व । महिमा । उ॰— सिर केतु सुहावन फरहरैं जोहि लखि पर दल थरहरै । सुरराज केतु की दप हरै जादव जोधा डर हरै ।—गोपाल (शब्द॰) ।
दर ६ वि॰ [सं॰] किंचित् । थोड़ा । जरा सा ।
दर † ७ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दारु (= लकड़ी)] ईख । इक्षु । ऊख । उ॰— कारन ते कारज है नीका । जथा कंद ते दर रस फीका ।— विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर mfn. (Pāṇ. iii, 3, 58) (√ दॄ) ifc., cleaving, breaking See पुरं-दर, भगं-
दर m. (g. अर्धर्चादि, उञ्छादि) = ˚री, R. ii, 96, 4
a conch-shell, BhP. i, v f., x; Kramadīp.
the navel, Gal.
‘stream’, see असृग्-
fear, MBh. v, 4622
दर n. poison (v.l. धर), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर a. [दॄ-अप्] 1 Tearing, rending, &c. (at the end of comp.). --2 Little, small. --रः, --रं 1 A cave, cavity, hole. --2 A conch-shell. --रः 1 Fear, terror, dread; सा दरं पृतना निन्ये हीयमाना रसादरं Śi. 19. 23; न जातहार्देन न विद्विषा दरः Ki. 1. 33. --2 A stream. --रं ind. A little, slightly (in comp.); दरमीलन्नयना निरीक्षते Bv. 2. 182, 7; दरविगलितमल्लीवल्लिचंचत्पराग &c. Gīt. 1; so दरदलित-विकसित U. 4; Māl. 3. --Comp. --तिमिरं the darkness of fear; हरति दरतिमिरमतिघोरं Gīt. 10. --द a. causing fear. --दः, --दं vermilion. --वरः, --इंद्रः Viṣṇu's conch (पांचजन्य.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर अव्य० दॄ--भये अप् । १ ईषदर्थे । २ भये, ३ गर्त्ते चपुंन० । अमरः “दरादराभ्यां दरकम्पिनी पपे” नैषधम् “दरमीलन्नयनानिरीक्षते” रसगङ्गा० । “न जात- हार्द्देन न विद्विषादाः” किरा० । ४ कन्दरे पुंस्त्री० स्त्रीत्वे ङीप् । “दरीगृहोत्सङ्कनिषक्तभासः” । “दरीमुखो त्वितेन समीरणेन” कुमा० । ५ शङ्खे शब्दार्थचि० । “स उच्चकाशे धवलो दरोदरीप्युरुक्रमस्याधरशीणशीणि- मेति” भाग० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3471,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर, व्य, (दीर्य्यते इति । दॄ + अप् ।) ईषदर्थः । इति मेदिनी । रे, ४७ ॥ (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । ३०० । “दरतरलेऽक्षिणि वक्षसि दरोन्नते तव मुखे च दरहसिते । आस्तां कुसुमं वीरः स्मरोऽधुना चित्रधनु- षापि ॥” “अक्षिणि नेत्रे ईषच्चञ्चले सति । तवेषदुन्नमिते वक्षसि मुखे च किञ्चिद्धसितवति सति ।” इति तट्टीका ॥)
दरं, क्ली, शङ्खः । यथा । विष्णुं वन्दे दरकमल- कौमोदकीचक्रपाणिमिति क्रमदीपिका ॥
दरः, पुं क्ली, (दीर्य्यते वक्षोऽनेन । दॄ + “ग्रहवृदॄ- निश्चिगमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) भयम् । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । २९५ । “दरनिद्राणस्यापि स्मरस्य शिल्पेन निर्गता- सून् मे । मुग्धे ! तव दृष्टिरसावर्ज्जुनयन्त्रेषुरिव हन्ति ॥”) गर्त्तः । इत्यमरः । ३ । ३ । १८४ ॥ (शङ्खः । यथा, भागवते । १ । ११ । २ । “स उच्चकाशे धवलोदरो दरो- ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । दाध्मायमानः करकञ्जसंपुटे यथाब्जषण्डे कलहंस उत्स्वनः ॥”) कन्दरे, पुं स्त्री । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (स्त्रियां ङीप् । यथा, ऋतुसंहारे । १ । २५ । “ध्वनति पवनविद्धः पर्व्वतानां दरीषु स्फुटति पटुनिनादः शुष्कवंशस्थलीषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें