🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:01:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भय
bhaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दर (पुं॰/नपुं॰) (3.3.193) गड्ढा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रसिद्ध मनोविकार जो किसी आनेवाली भीषण आपत्ति अथवा होनेवाली भारी हानि की आशंका से उत्पन्न होता है और जिसके साथ उस आपत्ति अथवा हानि से बचने की इच्छा लगी रहती है । भारी अनिष्ट या विपत्ति की संभावना से मन में होनेवाला क्षोभ । डर । भीति । खौफ । विशेष—यदि यह विकार सहसा और अधिक मान में उत्पन्न हो तो शरीर कांपने लगता है, चेहरा पीला पड़ जाता है, मुँह से शब्द नहीं निकलता और कभी कभी हिलने डुलने तक की शक्ति भी जाती रहती है । मुहा॰—भय खाना = डरना । भयभीत होना । यौ॰—भयभीत । भयानक । भयंकर ।
२. बालकों का वह रोग जो उनके कहीं डर जाने के कारण होता है ।
३. निऋति के एक पुत्र का नाम ।
४. द्रोण के एक पुत्र का नाम जो उसकी अभिमति नामक स्त्री के गर्भ से उत्पन्न हुआ था ।
५. कुब्जक पुष्प । मालती ।
भय पु २ वि॰ [सं॰ भू (=होना)] दे॰ भया या 'हुआ' । उ॰— भय दस मास पूरि भइ धरी । पद्मावत कन्या अवतारी ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भय n. (√ भी) fear, alarm, dread apprehension
fear of (abl. gen. or comp.) or for (comp.), RV. &c. &c. (˚यात् ind. ‘from fear’; भयं-√ कृ with abl. ‘to have fear of’; भयं-√ दा, ‘to cause fear, terrify’)
sg. and pl. terror, dismay, danger, peril, distress
danger from (abl. or comp.) or to, (comp.), ib.
the blossom of Trapa Bispinosa, L.
भय m. sickness, disease, L.
भय m. Fear personified (as a Vasu, a son of Nir-ṛti or Ni-kṛti, a prince of the Yavanas and husband of the daughter of Time), Pur. (also n.; and f(आ). as a daughter of Kāla or Vaivasvata, and wife of the Rākṣasa Heti).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भयं [बिभेत्यस्मात्, भी-अपादाने अच्] 1 Fear, alarm, dread, apprehension. (oft. with abl.); भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं Bh. 3. 35; यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्भयं Ve. 3. 4. --2 Fright, terror; जगद्भयं &c. --3 A danger, risk, hazard; तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतं । आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद्यथोचितं H. 1. 57. --4 The sentiment of fear; see भयानक below; रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यजं भयं S. D. 6. --यः Sickness, disease. --Comp. --अन्वित, --आक्रांत a. overcome with fear. --अपह a. warding off or removing fear. --(हः) {1} N. of Viṣṇu. {2} a king. --आतुर, --आर्त a. afraid, alarmed, frightened. --आवह a. {1} causing fear, formidable. {2} risky; स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः Bg. 3. 35. --उत्तर a. attended with or succeeded by fear. --एकप्रवण a. wholly overpowered by fear. --कंपः tremour of fear. --कर (also भयंकर) a. {1} frightening, terrible, fearful. {2} dangerous, perilous; so भयकारक, भयकृत्. --कृत् m. N. of Viṣṇu. --डिंडिमः a drum used in battle. --त्रातृ a. a deliverer from fear. --दर्शिन् a. {1} fearful. {2} intimidating. --द्रुत a. fleeing from fear, routed, put to flight. --नाशन removing fear. --(नः) N. of Viṣṇu. --प्रतीकारः warding off or removal of fears. --प्रद a. inspiring fear, fearful, terrible. --प्रस्तावः an occasion of fear. --ब्राह्मणः a timid Brāhmaṇa, a Brāhmaṇa who, to save himself from danger, declares his [] caste relying on the inviolability of a Brāhmaṇa. --भ्रष्ट a. put to flight. --विप्लुत a. panic-struck. --व्यूहः a particular array of troops when they are threatened with danger. --शील a. timid. --स्थानं, --हेतुः a cause of fear. --हर्तृ, हारिन् a. removing fear, dispelling alarm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भय न० विभेत्यस्मात् भी--अपादाने अच् । १ भयहेतौ । भावेऽच् । २ दैन्यात्मके परतः स्वानिष्टसम्भावनारूपे वा चित्तवृत्तिभेदे ३ नाटकप्रसिद्धे भयस्थायिभावके रसभेदे च । भयञ्च “रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यजं भयम्” सा० द० लक्षितम् । भयानकशब्दे दृश्यम् । ४ निरृतिपुत्रभेदे पु० भा० आ० ६६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4641,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भयं, क्ली, (भी + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यत्र “भयादीनामुपसंख्यानं नपुंसके क्तादिनिवृत्त्य- र्थम् ।” इति वार्त्तिकोक्त्या अपादाने अच् ।) बिभे- त्यस्मात् तत् । इति भरतः ॥ अस्य लक्षणं यथा, “रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैक्लव्यदं भयम् ॥” इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदः ॥ अपि च । रागविषयस्य विनाशके समुपस्थिते तन्निवारणासामर्थ्यमात्मनो मन्यमानस्य दैन्या- त्मकश्चित्तवृत्तिविशेषो भयम् । इति भगवद्- गीतायां २ अध्याये मधुसूदनसरस्वती ॥ अन्यच्च । परतः स्वानिष्टसम्भावना भयम् । यया । व्याघ्राद्बिभेति व्याघ्राधीनत्वेन स्वीयमरणं सम्भावयति । इति २ व्युत्पत्तिषादे गदाधर- भट्टाचार्य्यः । तत्पर्य्यायः । दरः २ त्रासः ३ भीतिः ४ भीः ५ साध्वसम् ६ । इत्यमरः । १ । ७ । २१ ॥ रुद्रासः ७ साधुसंभवः ८ प्रतिभयम् ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ आतङ्कः १० आशङ्का ११ भिया १२ । इति हेमचन्द्रः ॥ आगते भये अभीतवत् स्थातव्यम् । यथा, -- “तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं तैरभीतवत् ॥” इति गारुडे नीतिसारे ११५ अध्यायः ॥ कुब्जकपुष्पम् । घोरे, त्रि । इति मेदिनी । ये, ४१ ॥ पुं रोगः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (निरॄतेः पुत्त्रभेदः । यथा, महाभारते । १ । ६६ । ५५-५६ । “तस्यापि निरृतिर्भार्य्या नैरृता येन राक्षसाः । घोरास्तस्यास्त्रयः पुत्त्राः पापकर्म्मरताः सदा ॥ भयो महाभयश्चैव मृत्युर्भूतान्तकस्तथा । न तस्य भार्य्या पुत्त्रो वा कश्चिदस्त्यन्तको हि सः ॥” द्रोणस्य वसोरभिमतिनामिकायां पत्न्यां जातः पुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ६ । ६ । ११ । “द्रोणस्याभिमतेः पत्न्या हर्षशोकभयादयः ॥” यवनराजविशेषः । यथा, भागवते । ४ । २७ । २३ । “ततो विहतसङ्कल्या कन्यका यवनेश्वरम् । मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-483-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भय" आता है (60)
तंक भय । डर । वह दुःख जो किसी प्रिय के वियोग से होहहल भयंकर विष । मारक विष । हलाहलआशंका ड़र । भय । खौफत्रास डर । भयभयानक जिसे देखने से भय लगता हो । भीषण । भयंकर । डरावनापरिकंप भय । डरसाध्वस भय । डरविभीषिका भयप्रदर्शन । डर दिखानाअपभय भय का नाश । निर्भयताभीषा डराना । भय दिखानाअपशंक भय, शंका, या हिचक से रहित । निर्भीक । निडरत्रसन भय । डरआशंकित डरा हुआ । भयभीतवित्रास आतंक । भय । डर । खौफसहम डर । भय । खौफ । मुहा॰—सहम चढ़ना = डर होना । भय होनासंत्रास भय । डर । त्रासहाहाकार भय के कारण बहुत आदमियों के मुँह से निकला हुआ हाहा शब्द । घबराहट की चिल…भयन भय । डर । खौफशंकन वह जो भयकारक हो । वह जिससे संभ्राति या विस्नयाकुल होविशंका आशंका । भय । डरसाशंकता आशंका । डर । भयखौफ डर । भय । भीति । दहशत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—लगना ।—होनाहौल डर । भय । दहशत । खौफ । यौ॰—हौलदिल । हौलनाक । मुहा॰—हौल पैठना या बैठना …अकधक पु † संज्ञा पुं॰ आशंका । आगा पीछा । सोच विचार । भय । डरअदंक पु संज्ञा पुं॰ डर । भय । त्रासखतरा डर । भय । खौफखदशा भय । ड़र । आशांकादहशत डर । भय । खौफबहशत भय । डर । खौफ । बदहोशीभिति डर । भय । खाफमोह कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिशंक बैल, जो छक़ड़ा खोंवता हैहील वीर्य । शुक्रआतंक रोब । दबदबा । प्रतापबुलि योनि । भग (डिं॰)क्षोम विचलिता । खलबलीछर्दि वमन । कै । उलटीदृब्ध ग्रंथित । गुँता हुआभ्रेष नाशव्यथा पीड़ा । वेदना । तकलीफसंकोच सिकुड़ने की क्रिया । खिचाव । तनाव । जैसे, अंगसंकोच, गात्रसंकोचसंवेग पूर्ण वेग या तेजी । तीव्रतादृष्टि देखने की वृत्ति या शक्ति । आँख की ज्योति । मुहा॰—दृष्टि मारी जाना = दे…विद्रव पलायन । भागनाह्रीका लज्जा । लज्जाशीलता । हयाअभिशंका आशंका । संदेह । चिंताअत्याहित असहमति के योग्य । अस्वीकार्यभीरुता डरपोकपन । कायरता । बुजदिलीसमुद्वेग घबड़ाहट की स्थिति । बैचैनीकंपा बाँस की पतली पतली तीलियाँ जिनमें बहेलिए लासा लगाकर चिड़ियों को फँसाते …खटका 'खट खट' शब्द । जैसे, जरा सा खटका होते ही पक्षी उड़ गएभीती पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰ दीवारडर दु:खपूर्ण मनोवेग लो किसी अनिष्ट या हानि की आशंका से उत्पन्न होता और उस…भौ पु ^१ संज्ञा पुं॰ संसार । जगत् । दुनियादंग विस्मित । चकित । आश्चर्यान्वित । स्तब्ध । हक्का बक्का । क्रि॰ प्र॰—रह …हहर थर्राहट । कँपकँपीआशोब आँख की पीड़ाबिसच पु संज्ञा पुं॰भाहि पु संज्ञा पुं॰रुआब † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें