🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:12:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यथा
vyathā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यथा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पीड़ा । वेदना । तकलीफ ।
२. दुःख । केल्श ।
३. भय । डर ।
४. विक्षोभ । अशांति (को॰) ।
५. रोग (को॰) ।
६. हानि । क्षाति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यथा f. agitation, perturbation, alarm, uneasiness, pain, anguish, fear, MBh.; Kāv. &c. (व्यथां-√ कृ, either, ‘to cause pain’ or ‘to feel pain’)
loss, damage, ill-luck, ŚBr.; VarBṛS.
(with हृदि or हृदये), palpitation, throbbing of the heart, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1031,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यथा [व्यथ्-भावे-अङ्] 1 Pain, agony, anguish; तां च व्यथां प्रसवकालकृतामवाप्य U. 4. 23, 1. 12. --2 Fear, alarm, anxiety: स्वंतमित्यलघयत्स तद्व्यथां R. 11. 62. --3 Agitation, disquietude. --4 Disease. --Comp. --कर a. painful, troublesome, hurtful.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यथा स्त्री व्यथ--भावे अङ् । १ पीडायाम् २ दुःखे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4981,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यथा, स्त्री, (व्यथ + अङ् । टाप् ।) दुःखम् । इत्यमरः ॥ (यथा, उत्तरचरिते । १ । “स्नेहं दयां तथा सौख्यं यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-532-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यथा" आता है (26)
तोद पीड़ा । व्यथाकष्ट क्लेश । पीड़ा । वेदना । तकलीफ । व्यथा । दुःख । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—करना…अर्ति पीड़ा । व्यथाक्लेश दु:ख । कष्ट । व्यथा । वेदना । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—देना ।—पाना ।—भोगना ।…क्लिष्टि पीड़ा । व्यथा । दु:ख । कष्टदरद पीड़ा । व्यथा । कष्टकारणा व्यथा । कष्ट । तकलीफवेदना दुःख या कष्ट आदि का होनेवाला अनुभव । पीड़ा । व्यथा । तकलोफविसूरित पश्चात्ताप । व्यथा । शोकव्यथन व्यथा । पीड़ा । तकलीफविराधान कष्ट । व्यथा । दुःखसंरुजन दर्द । पीड़ा । व्यथातुदन व्यथा देने की क्रिया । पीड़नदर्द पीड़ा । व्यथा । क्रि॰ प्र॰ —होना । मुहा॰—दर्द उठना = दर्द उत्पन्न होना…ताम दोष । विकारतोदन तोत्र । चाबुक, कोड़ा, चमोटी आदिउपताप गर्मी । उष्णता । ऊमससंताप अग्नि या धूप आदि का ताप । जलन । आँचपरिताप अत्यंत जलन । गरमी । आंच । तावअन्वाधि वह आधि या प्रतिभु धन जो किसी के हाथ में इसलिये दिया जाय कि वह इसे अमुक…दौर्गत्य दुर्गति । बुरी हालतवैक्लव व्याकुलता । घबराहट । अस्तव्यस्ततापरितप्ति तपन । जलन । दाह । गरमीकारन पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'कारण'जरनि पु संज्ञा स्त्री॰विथा पु † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें