🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्लेश
kleśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वृजिन (3.3.116)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्लेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दु:ख । कष्ट । व्यथा । वेदना । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—देना ।—पाना ।—भोगना ।—सहना । विशेष—योग शास्त्रानुसार क्लेश के पाँच भेद हैं—अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेश । बोद्ध शास्त्रानुसार क्लेश दस हैं—लोभ द्धेष, मोह, मान, दृष्टि, चिकित्सा, स्थिति, उद्धव्य, अहीक और अनुताप ।
२. झगड़ा । लड़ाई । टंटा । जैसे,—दिन रात क्लेश करना अच्छा नहीं । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मचाना ।—रखना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्लेश m. pain, affliction, distress, pain from disease, anguish, ŚvetUp.; Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
(in Yoga phil. five Kleśas are named, viz. अ-विद्या, ‘ignorance’, अस्मि-ता, ‘egotism’, राग, ‘desire’, द्वेष, ‘aversion’, and अभिनिवेश, ‘tenacity of mundane existence’, Yogas.; Prab.; Sarvad.; the Buddhists reckon ten, viz. three of the body [murder, theft, adultery], four of speech [lying, slander, abuse, unprofitable conversation], three of the mind [covetousness, malice, scepticism] Buddh.; Sarvad.)
wrath, anger, L.
worldly occupation, care, trouble (= व्यवसाय), L.
क्लेश &c. See √ क्लिश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (324,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्लेशः [क्लिश्-भावे घञ्] 1 Pain, anguish, suffering, distress, trouble; किमात्मा क्लेशस्य पदमुपनीतः Ś. 1; क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते Ku. 5. 86; Bg. 12. 5. --2 Wrath, anger. --3 Care, trouble. --4 Worldly occupation. --Comp. --अपह a. allaying pain, consoling, palliative. --(हः) a son. --कर a. causing pain or trouble. --क्षम a capable of enduring trouble.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0433-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्लेश, ङ वधे । उपतापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं उपतापार्थे अकं-सेट् ।) ङ, क्लेशते चिक्लेशे । धातुप्रदीपे तु क्लेष व्यक्तायां वाचीति मूर्द्धन्यान्तो दृश्यते । क्लेषते न वृथावाक्यमिति । हलायुधोऽपि । इति दुर्गादासः ॥
क्लेशः, पुं, (क्लिश् + भावे घञ् ।) दुःखम् । तत्प- र्य्यायः । आदीनवः २ आस्रवः ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, भगवद्गीतायाम् । १२ । ५ । “क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्” ॥) स तु पञ्चविधः । अविद्या १ विद्याविरोधिनी । अस्मिता २ अहमस्मीत्यहङ्कारः । रागः ३ इच्छा- विशेषः । द्वेषः ४ वैरिता । अभिनिवेशः ५ मरण- भयम् । इति कुसुमाञ्जलिः ॥ (तथाच पातञ्जले साधनपादे २ । २--३ । “समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च । अवि- द्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः” ॥ “क्लेशतनूकरणार्थ इत्युक्तं तत्र के क्लेशा इत्याह । अविद्यादयो वक्ष्यमाणलक्षणाः पञ्च ते पाधना- लक्षणं परितापमुपजनयन्तः क्लेशशब्दवाच्याः भवन्ति । ते हि चेतसि प्रवर्त्तमानाः तस्कार- लक्षणं गुणपरिणामं द्रढयन्ति” । इति तट्टीका- कृद्राजमार्त्तण्डः ॥) कोपः । व्यवसायः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-222-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्लेश" आता है (30)
कष्ट क्लेश । पीड़ा । वेदना । तकलीफ । व्यथा । दुःख । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—करना…प्रैष क्लेश । कष्ट । दुःखविराध पीड़ा । क्लेश । तकलीफअरिष्ट क्लेश । पीड़ाआपत्ति दुःख । क्लेश । विघ्नपरिश्रम उद्यम । आयास । श्रम । क्लेश । मेहनत । मशक्कतआपदा दुःख । क्लेश । विघ्नसंवेदन अनुभव करना । सुख दुःख आदि की प्रतीति करना । क्लेश, आनंद, शीत, ताप आदि …यंत्रणा क्लेश । यातना । तकलीफसुखेतर सुख से भिन्न अर्थात् दुःख । क्लेश । कष्टविप्रधर्ष पीड़ा । क्लेश । दुःखकफा रंज । पीड़ा । क्लेशबिथा पु † संज्ञा स्त्री॰ दुःख । पीड़ा । क्लेश । कष्ट । तकलीफताम दोष । विकारराग किसी इष्ट वस्तु या सुख आदि को प्राप्त करने की इच्छा । प्रिय या आभमत वस…दुःख ऐसा अवस्था जिससे छुटकारा पाने की इच्छा प्राणियों में स्वाभाविक हो । कष…वियम संयम । इंद्रियदमनआदीनव दोषआर्ति पीड़ा । दर्दआश्रव किसी के कहे पर चलना । वचन । स्थितिपरिताप अत्यंत जलन । गरमी । आंच । तावविडंबन किसी के रंगढंग या चाल- ढाल आदि का ठीक ठीक अनुकरण करना । पूरी पूरी नकल …सूतिकारोग प्रसूता को होनेवाले रोग । विशेष—वैद्यक के अनुसार सूतिकारोग अनुचित आहार…कसन कसने की क्रियापरितप्ति तपन । जलन । दाह । गरमीपरिक्लिष्ट नष्ट । भ्रष्ट । परिक्षतआर्तता पीड़ा । दर्दतंगी तंग या सँकरे होने का भाव । संकी— णँता । संकोचतसदीह पु † संज्ञा स्त्री॰आस्त्रव उबलते हुए चावल का फेन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें