🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:23:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ताम
tāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ताम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष । विकार । उ॰— ऊड़त रहत बिना पर जामे त्यागी कनक ले ताम ।—गुलाल॰, पृ॰ १९ ।
२. मनोविकार । चित्त का उद्वेग । व्याकुलता । बेचैनी । उ॰—(क) मिटयो काम तनु ताम तुलत ही रिझई मदन गोपाल ।— सूर (शब्द॰) ।(ख) तरुतमाल तर तरुन कन्हाई दूरि करन युवतिन तनु ताम ।— सूर (शब्द॰) ।
३. दुःख । क्लेश । व्यथा । कष्ट । उ॰— देखत पय पीवत बलराम । तातो लगत डारि तुम दीनो दावानल पीवत नहिं ताम ।—सूर (शब्द॰) ।
४. ग्लानि ।
५. इच्छा । चाहना (को॰) ।
६. थकान । क्लांति (को॰) ।
ताम २ वि॰
१. भीषण । डरावना । भयंकर ।
२. दुःखी । व्याकुल । हैरान । उ॰— अति सुकुमार मनोहर मूरति ताहि करति तुम ताम ।— सूर (शब्द॰) ।
ताम ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तामस]
१. क्रोध । रोथष । गुस्सा । उ॰— (क) सूरदास प्रभु मिलहु कृपा करि दूरि करहु मन तामहि ।— सूर (शब्द॰) । (ख) सूर प्रभु जेहि सदन जात न सोइ करति तनु ताम ।—सूर (शब्द॰) ।
२. अंधकार । अँधेरा । उ॰— जननि कहति उठहु श्याम, विगत जानि रजनि ताम, सूरदाम प्रभु कृपालु तुमको कछु खैवे ।— सूर (शब्द॰) ।
ताम पु अव्य [प्राकृत]
१. तब तक ।
२. तब । उस समय । उ॰— ताम हंस आयौ समषि कह्यो अहो शशिवृत्त ।—पृ॰ रा॰, २५ । २९६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताम m. (√ तम्) = भीषण, L.
= दोष, L.
anxiety, distress, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तामः [तम्-करणे घञ्] 1 An object of terror. --2 A fault, defect. --3 Anxiety, distress. --4 Desire. --5 Exhaustion, fatigue.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताम पु० ताम्यत्यनेन तम--करणे घञ् । १ भीषणे २ दोषे च अजयपालः । ३ ग्लानिकारणे त्रि० भावे घञ् । ४ ग्लानौ पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3270,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामः, पुं, (ताम्यत्यनेनेति । तम + करणे घञ् ।) भीषणः । दोषः । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-604-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें