🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:10:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तामिस्र
tāmisra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तामिस्र mfn. (fr. तम्˚ and तमिस्रा, g. ज्योत्स्नादि) (with पक्ष) or m. the dark half of the month, Lāṭy. ix; Gobh. iii f.; MBh. iii, 11813
तामिस्र m. ‘nightwalker’, a Rākṣasa, Ragh. xv, 2
(in Sāṃkhya phil.) indignation, anger (one of the 5 forms of A-vidyā), MBh. xiv, 1019; Sāṃkhyak.; Tattvas.; BhP. iii (also n.), MārkP. iiil
N. of a hell, Mn. iv, xii; Yājñ. iii, 222; BhP. iii, v; MārkP.
cf. अन्ध-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (443,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तामिस्रः 1 A division of hell. --2 The dark fortnight of a month. --3 Hatred. --4 Anger. --5 A demon, Rākṣasa (going about in the dark).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामिस्र पु० तमिस्रा तमस्ततिरस्त्यत्र अण् । नरकभेदे । “तामिस्रो ह्यन्धतामिस्र इत्युपक्रमे । तन्निदानरूपादि भाग० । ५ । २६ उक्तं यथा “यस्तु परिवित्तापत्यकल- त्राण्यपहरति स हि कालपाशबद्धो यमपुरुषैरतिभयान कैस्तामिस्रे नरके बलान्निपात्यते” “स पर्य्यायेण याती- मान् नरकानेकविंशतिम् । तामिस्रमन्धतामिस्रं महा- रौरवरौरवौ । नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव च । सञ्जीवनं महावीचिं तपनं सम्प्रतापनम् । संघातञ्च सकाकोलं कुड्मलं पूतिमृत्तिकम् । लोहशङ्कुमृजीषञ्च पन्थानं शाल्मलीं नदीम् । असिपत्रवनञ्चैव लोहदा- रकमेव च” मनुः अत्रोपक्रमे यातीति क्रियासम्बन्धा- पेक्षतया पन्थानं शाल्मलीं नदीमित्युत्तरत्र स्पष्टं द्विती- याश्रवणाच्च तामिस्रादिशब्दानां द्वितीयान्ततैव नरकविशे- षवाचित्वात्तस्य पुंस्त्वात् । शब्दकल्पद्रुमे क्लीवतोक्तिः मनु वचने द्वितीयान्ततामिस्रशब्दे प्रथमान्तत्वभ्रान्त्यैवेति बोध्यम् । तमिस्रया साध्यमण् । २ द्वेषे । “भेदस्तमसो- ऽष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः । “तामिस्रो- ऽष्टदशधा” सा० का० । “तामिस्रो द्वेषोऽष्टादशधा शब्दादयो दशविषया रञ्जनीयाः स्वरूपतः, ऐश्वर्य्यं त्वणिमादिकं न स्वरूपतो रञ्जनं किन्तु रञ्जनीयशब्दा- द्युपायाः । ते च शब्दादय उपस्थिताः परस्परेणोपह- न्यमानास्तदुपायाश्चाणिमादयः स्वरूपेणैव कोपनीया मवन्तीति । शब्दादिभिर्दशभिः सहाणिमाद्यष्टादशधेति तद्विषयो द्वेषस्तामिस्रोऽष्टादशविषयत्वादष्टादशधेति” तत्त्वकौ० द्वेषमूलत्वात् भोगेच्छाप्रतिघातरूपे ३ क्रोधे भाग० टी० श्रीधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3272,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामिस्रं, क्ली, (तमिस्रं अन्धकारततिरस्त्यस्येति । तमिस्र + अण ।) अन्धकारमयनरकम् । इति मनुः ॥ परवित्तापत्यकलत्रापहर्त्ता यमदूतैर्निपा- त्यते यत्र । इति श्रीभागवतम् ॥ (अन्धकारमये, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । १६२ । १० । “तामिस्रं प्रथमं पक्षं वीतशोकभयो वस ॥” अन्धकारविचारिणि । यथा, रघुः । १५ । २ । “लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिस्रेण तमभ्ययुः ॥”)
तामिस्रः, पुं, (तमिस्रं तमोगुणोत्थः क्रोधः प्रचुरतयास्त्यस्येति । अण् ।) भोगेच्छाप्रतिघाते क्रोघः । इति श्रीभागवतटीकायां स्वामी ॥ (यथा, भागवते । ३ । १२ । २ । “ससर्ज्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्र आदिकृत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-605-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें