🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:36:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विडंबन
viḍaṃbana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विडंबन संज्ञा पुं॰ [सं॰ विडम्बन]
१. किसी के रंगढंग या चाल- ढाल आदि का ठीक ठीक अनुकरण करना । पूरी पूरी नकल करना ।
२. चिढ़ाने या अपमानित करने के लिये नकल करना । भाँड़पन करना । मजाक करना । मजाक का विषय बनाना ।
३. निंदा या उपहास करना ।
४. धोखेबाजी । जालसाजी (को॰) ।
५. क्लेश । संताप (को॰) ।
६. निराश करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚डम्बन mfn. imitating, representing, acting like, BhP.
वि-˚डम्बन n. and f(आ). imitation, copying, representing, playing the part of any one, imposture, disguise (esp. applied to a god assuming human form), Kāv.; Pur. (acc. with √ कृ, to imitate, copy, represent)
वि-˚डम्बन n. derision, ridiculousness, mockery, scoff, scorn, vexation, mortification, MBh.; Kāv. &c. (acc. with √ कृ, to mock, deride)
disgrace, degradation, profanation, BhP.
abuse, misusage, VarBṛS.
disappointing, frustrating, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (962,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विडंबनं --ना 1 Imitation. --2 Disguise, imposture. --3 Deception, fraud. --4 Vexation, mortification. --5 Paining, distressing. --6 Disappointing. --7 Ridiculousness, mockery, a matter for laughter; इयं च तेऽन्या पुरतो विडंबना Ku. 5. 70; असति त्वयि वारुणीमदः प्रमदानामधुना विडंबना 4. 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0972-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विडम्बन न० वि--डवि + ल्युट् । १ तिरस्करणे २ अनुकरणे च । युच् । विडम्बनाप्यत्र स्त्री । “इयञ्च तेऽन्या पुरतो विड- म्बनेति” कुमारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4898,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विडम्बनं, क्ली, (वि + डम्ब + ल्युट् ।) अनुकरणम् । यथा, -- “न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचि- द्द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥” इति श्रीभागवते । १ । ८ । २९ ॥ प्रतारणम् । यथा, तत्रैव । “जन्म कर्म्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्त्तुरात्मनः । तिर्य्यङ्नॄषिषु यादःसु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥” ३० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-384-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें