🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:06:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विराध
virādha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विराध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीड़ा । क्लेश । तकलीफ ।
२. पीड़ित करनेवाला । सतानेवाला ।
३. विऱोध । खिलाफत (को॰) ।
४. एक राक्षस जिसे दंड़कारण्य में लक्ष्मण ने मारा था । विशेष—अग्निपुराण के अनुसार इसके पिता का नाम सुपर्यन्य ओर माता का नाम शतद्रुता था । यह राक्षास पूर्व जन्म में तुंबुंरु नामक गंधर्व था, जो बैश्रवण या कुबेर के शाप से राक्षस योनि में उत्पन्न हुआ था । इसके बहुत प्रार्थना करने पर बैश्रवण ने कहा था ।—'अत्छा, जाओ । जब दशरथ के यहाँ भगवान् अवतार लेगे, तब तुम्हारा शाप छुटेगा' । रामायण में लिखा है कि दंड़कारणय में विराध सीता को लेकर भागने लगा । राम ने बहुत बाण चलाए, पर वह युद्ध में न मारा गया और राम तथा लक्ष्मण दोनों को उठाकर ले चला । रास्ते मे फिर युद्ध होने लाग और दोनों भाइयो ने मिलकर उसकी भुजाएँ काट डालीं । पर वह जल्दी मरता नहीं था । अंत में अक्ष्मण ने एक बड़ा सा गड़ढ़ा खोदा और उसका शऱीर उसमें ड़ाल दिया गाय । मरने के पहले इसे अपने पूर्वशरीर और शाप का स्मरण गो आया था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-राध m. thwarting, opposition, vexation, W.
N. of a Rākṣasa, Hariv.; R. &c.
of a Dānava, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (983,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विराधः 1 Opposition. --2 Annoyance, vexation, molestation. --3 N. of a powerful Rākṣasa slain by Rāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विराध पु० राक्षसभेदे । स च तुम्बुरुनामा गन्धवेः कुवेर- शापात् राक्षमत्वमाप्तः रामेण मोचितः तत्कथा वह्निपु० “तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् । अभि- शापादहं घोरं प्राप्तो वैश्रवणेन वै” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विराधः, पुं, (विराधयति लोकान् पीडयतीति । वि + राध + अच् ।) राक्षसभेदः । यथा, -- “लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा रामं ततोऽब्रवीत् । पिता मेऽभूत् सुपर्जन्यो माता मे च शतद्रुता ॥ विराध इति मामाह पृथिव्यां सर्व्वराक्षसाः । उत्सृज्य प्रमदामेनां पलायेतां पराङ्मुखौ ॥ तच्छ्रुत्वा राममाहेदं लक्ष्मणः किं प्रतीक्षसे ॥ इत्युक्तो लक्ष्मणो वीर आनम्य सुमहद्धनुः । उत्ससर्ज शरं घोरं कालदण्डोपमं ततः ॥ तच्छरीरं महाकायं भित्त्वा पातालमाविशत् ॥ पपाताशु गतप्राणः सफेनं रुधिरं वमन् । ततोऽसौ राममाहेदं प्राञ्जलिर्विनयान्वितः ॥ तुम्बुरुर्नाम गन्धर्व्वः प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् । अभिशापादहं त्रोरं शप्तो वैश्रवणेन वै ॥ [] प्रसाद्यमानः स मया प्रावचन्मां पुनः पुनः । यदा दाशरथी रामो भविष्यति महाबलः ॥ शापस्यान्तोऽभविष्यत्ते तेन रामेण संयुगे । प्रसादात्तव मुक्तोऽहं गमिष्यामि स्वमालयम् ॥” इति वह्निपुराणे सूर्पणस्वाकर्णनासिकोत्कर्त्तनं नामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-419-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें