🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:05:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आपत्ति
āpatti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आपत्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दुःख । क्लेश । विघ्न ।
२. विपत्ति । संकट । आफत ।
३. कष्ट का समय ।
४. जीविकाकष्ट ।
५. दोषारोपण ।
६. उज्र । एतराज । जैसे,—हमको आपकी बात मानने में कोई आपत्ति नहीं है ।
७. प्राप्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-पत्ति f. happening, occurring
entering into a state or condition, entering into relationship with, changing into, KātyŚr.; APrāt. &c.
incurring, misfortune, calamity, Yājñ.
fault, transgression, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आपत्तिः f. [आ-पद्-क्तिन्] 1 Turning or changing into, entering into any state or condition. --2 Obtaining, procuring, getting; स्थानापत्तेर्द्रव्येषु धर्मलाभः Kāty. --3 Misfortune, calamity, adversity; Y. 3. 42. --4 A fault, transgression. --5 Remonstrance, expostulation. --6 (In phil.) An undesirable conclusion or occurrence (अनिष्टप्रसंग).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0244-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपत्ति स्त्री आ + पद--क्तिन् । आपदि आपच्च रोगाद्यभि- भूततावस्था सम्यग्वर्त्तनोपायानुपलम्भश्च । आपदि धर्माचरणञ्च या० स्मृ० दर्शितम् यथा “क्षात्रेण कर्म्मणा जीयेद्विशां वाप्यापदि द्विजः । निस्तीर्य्य तामथात्मानं पावयित्वा न्यसेत् पथि । फलोपलक्षौमसोम- मनुष्यापूपवीरुधः । तिलौदनरसक्षारान् दधि क्षीरं घृतं जलम् । शस्त्रासवमधूच्छिष्टमधुलाक्षाश्च वर्हिषः । मृ- च्चर्म्मपुष्पकुतपकेशतक्रविषक्षितीः । कौशेयनीललवणमां- सैकशफसीसकान् । शाकार्द्रौषधिपिण्याकपशुगन्धांस्त- थैव च । वैश्यवृत्त्यापि जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन । धर्म्मार्थं विक्रयं नेयास्तिला धान्येन तत्समाः । लाक्षाल- बणमांसानि पतनीयानि विक्रये । पयोदधि च मद्यञ्च हीनवर्णकराणि च । आषद्गतः सम्प्रगृह्णन् भुञ्जानो का यतस्ततः । न लिप्येतैनसा विप्रोज्वलनार्कसमो हि सः । कृषिः शिल्पं भृतिर्विद्या कुसीदं शकटं गिरिः । सेवाऽ- नूपं नृपोभैक्षमापत्तौ जीवनानि तु । बुभुक्षितस्त्र्यहं स्थित्वा धान्यमब्राह्मणाद्धरेत् । प्रतिगृह्य तदाख्येयम- भियुक्तेन धर्मतः । तस्य वृत्तं कुलं शीलं श्रुतमध्ययनं तपः । ज्ञात्वा राजा कुटुम्बञ्च धर्म्म्यां वृत्तिं प्रकल्पयेत्” । विस्तरस्तु भा० शा० प० आपद्धर्म्म पर्व्वणि दृश्यः । २ प्राप्तौ । “स्थानापत्तेर्द्रव्येषु धर्मलाभः” कात्या० ४, ३, १९ “इतरेतरभावापत्तिः” शा० भा० व्यतिरेकव्याप्त्या ३ अर्थादेः सिद्धौ । अर्थापत्तिः ४ अनिष्टप्रसङ्गे स च व्याप्यस्याहार्य्या- रोपात् व्यापकस्याहार्य्यरोपः । यदि निर्वह्निः स्यात् निर्धूमः स्यादित्येवं रूपः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0742,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपत्तिः, स्त्री, (आङ् + पद् + क्तिन् ।) दोषः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रापणं । आपत् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-177-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "आपत्ति" आता है (26)
आपद् विपत्ति । आपत्तिअवक्षेप आपत्तिविभ्राट् आपत्ति । विपत्ति । संकटआफत आपत्ति । विपत्ति । बलागास पु संज्ञा पुं॰ संकट । दुःख । आपत्तिऔदसा पु † संज्ञा स्त्री॰ बुरी दशा । दुर्दशा । दुःख । आपत्ति । क्रि॰ प्र॰—फि…करवर पु† संज्ञा स्त्री॰ अलप । घात । विपत्ति । औचट । आफत । संकट । आपत्ति । क…अडंचन रुकावट । अंडस । बाधा । आपत्ति । कठिनाई । दिक्कतउफताद आपत्ति । मुसीबतएतराज बिरोध । आपत्ति । नुक्ताचीनीतकलीफ कष्ट । कलेश । दुःख । आपत्ति । मुसीबत । जैसे,—(क) आजकल वह बड़ी तकलीफ से…सकेती ‡ संज्ञा स्त्री॰ विपत्ति । कष्ट । आपत्तिहादसा बुरी घटना । दुर्घटना । आपत्तिउज्त्र बाधा । विरोध । आपत्तिअरिष्ट क्लेश । पीड़ासंपराय मृत्यु । मौतप्रसक्ति प्रसंग । संपर्कबलाय बरुना नामक वृक्ष । बन्ना । बलासगजब कोप । रोष । गुस्सा । यौ॰—गजब इलाही = ईश्वर का कोप । दैवी कोपमौत मरने का भाव । मरण । मृत्यु । विशेष दे॰ 'मृत्यु'झटका झटकने की क्रिया । झोंके से दिया हुआ हलका धक्का । झोंकावबाल बोझ । भारतूफान डुबानेवाली बाढगर्दिश घुमाव । चक्कर । क्रि॰ प्र॰—करनागिरफ्त पकड़ने का भाव । पकड़दुर्घटना अशुभ घटना । ऐसा व्यापार जिससे हानि या दुःख पहुँचे । ऐसी बात जिसके होने…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें