🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:36:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरिष्ट
ariṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रसूति-गृह (2.2.8) सूतिकागृह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरिष्ट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्लेश । पीड़ा ।
२. आपत्ति । विपत्ति ।
३. दुर्भाग्य । अमंगल ।
४. अपशकुन । अशुभ लक्षण
५. दुष्ट ग्रहों का योग जिसका फल ज्योतिष शास्त्र के अनुसार अनिष्ट होता है । मरणकारी योग ।
६. लहसुन ।
७. नीम । निंब ।
८. लंका के पास एक पर्वत ।
९. कौवा । काक ।
१०. कंक । गिद्ध ।
११. रीठे का पेड़ । फोनिल । निर्मली ।
१२. वह अरक जो बहुत सी दवाओं की मीठे में सड़ाकर बनाया जाय । एक प्रकार का मद्य जो धूप में ओषधियों का खमीर उठाकर बनता है ।
१३. काढा़ ।
१४. एक ऋषि ।
१५. एक राक्षस
अरिष्ट २ वि॰
१. दृढ़ । अविनाशी ।
२. शुभ ।
३. बुरा । अशुभ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-रिष्ट mf(आ)n. unhurt, RV. &c.
proof against injury or damage, RV.
secure, safe, RV.
boding misfortune (as birds of ill omen, &c.), AdbhBr.; Hariv.
fatal, disastrous (as a house), R. ii, 42, 22
अ-रिष्ट m. a heron, L.
a crow, L.
the soapberry tree, Sapindus Detergens Roxb. (the fruits of which are used in washing, Yājñ. i, 186)
cf. अरिष्टक
Azadirachta Indica, R. ii, 94, 9
garlic, L.
a distilled mixture, a kind of liquor, Suśr.
N. of an Asura (with the shape of an ox, son of Bali, slain by Kṛṣṇa or Viṣṇu), Hariv.; BhP.
of a son of Manu Vaivasvata, VP. (v.l. for दिष्ट)
अ-रिष्ट m. ill-luck, misfortune (see अरिष्ट n.), MBh. xii, 6573
अ-रिष्ट n. bad or ill-luck. misfortune
a natural phenomenon boding approaching death
good fortune, happiness, MBh. iv, 2126, buttermilk, L.
vinous spirit, L.
a woman's apartment, the lying-in chamber (cf. अरिष्टगृह and -शय्या below), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरिष्ट a. Unhurt; perfect, complete; imperishable, undecaying, secure, safe; अरिष्टं गच्छ पंथानं, अरिष्टं मार्गमातिष्ठत् पुण्यं वा तु निषेवितं Rām. --ष्टः 1 A heron (कंक). --2 A raven, [] crow. --3 An enemy; अरिष्टस्त्वाष्ट्रस्य Mv. 4. 18. --4 N. of various plants: (a) the soap-berry tree (Mar. रिठा); (b) another plant (Mar. निंब). --5 Garlic. --6 A distilled mixture. --7 N. of a demon killed by Kṛṣṇa; a son of Bali. --ष्टा 1 A bandage. --2 N. of a medical plant (कटुका). --3 N. of a daughter of Dakṣa and one of the wives of Kaśyapa. --ष्टं 1 Bad or ill luck, evil, misfortune, calamity. --2 A portentous phenomenon foreboding misfortune, unlucky omen (such as earthquake). --3 Unfavourable symptom, especially of approaching death; रोगिणो मरणं यस्मादवश्यं भावि लक्ष्यते । तल्लक्षणमरिष्टं स्याद्रिष्टमप्यभिधीयते ॥ --4 Good fortune or luck, happiness. --5 The lying-in-chamber, delivery-room, women's apartments (अंतःपुरं); अपस्नात इवरिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमं Rām. --6 Butter-milk. --7 Spirituous liquor; Śi. 18. 77. --Comp. --असु a. Ved. having one's life unhurt. --गातु a. Ved. dwelling securely. --गृहं the lying-in-chamber. --ग्राम a. Ved. of undivided group, having a complete troop. --ताति a. Ved. making fortune or happy, auspicious. (--तिः f.) safeness, security, succession of good fortune, continuous happiness (अरिष्टं करोतीति ˚तातिः; अरिष्टस्य भावो वा P. IV. 4. 143-4Sk.); तदत्रभवता निष्पन्नाशिषां काममरिष्टतातिमाशास्महे Mv. 1. --दुष्टधी a. apprehensive of death, alarmed at the approach of death. --पुरं N. of a place; cf. अरिष्टाश्रितपुरं P. VI. 2. 100. --भर्मन् a. granting security. --मथनः N. of Śiva or Viṣṇu. --शय्या a lyingin couch; अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा R. 3. 15. --सूदनः, --हन् m. killer of Ariṣṭa, epithet of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0161-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरिष्ट पु० रिष--हिसाय कर्त्तरि--क्त न० त० । १ लशुने २ निम्बे । “सर्षपारिष्टपत्राभ्यां सर्पिषा लवणेन च “ब्रणि रक्षायां सुश्रुतः । “सुमनायाश्चपत्राणिपटोलारिष्टयोस्त- थेति” विद्रधिचिकित्सायां सुश्रुतः । ३ लङ्कानिकटवर्त्तिप- र्वतभेदे ४ काके ५ कङ्के (रीठा) इति ख्याते ६ फेनिलफलक- वृक्षे । “अरिष्टकस्त्रिदोषघ्नोग्रहजिद्गर्भपातनः” वैद्य० । ७ कृष्णहतेऽसुरभेदे । “यत्र शाल्वञ्चमैन्दञ्च कंसं द्विविदमेव च अरिष्टं वृषभं केशिं पूतनां दैत्यदारिकाम् । नागं कुवलया पीडं चानूरं मुष्टिकं तथा । दैत्यान् मानुषदेहस्थान् सूदयामास वीर्य्यवान्” हरिव० । ८ अशुभे । ९ तक्रे । १० सूतिकागृहे । “अरिष्टशब्यां परितोविसर्पिणा” रघुः तत्करणप्रकारस्तु “नवमे मासि सूतिकागारमेनां प्रवेशयेत् प्रशस्ततिथ्यादौ तत्रारिष्टं ब्राह्मणक्षत्रिमवैश्यशूद्राणां श्वेत- रक्तपीतकृष्णेषु भूमिप्रदेशेषु विन्यस्तन्यग्रोधतिन्दुकभल्लातक- सर्षपदूर्वानिर्म्मितं शय्यागारं यथासंख्यं तन्मयपर्य्यङ्कमुपलि- प्तभित्ति सुविभक्तपरिच्छदं प्राग्द्वारं दक्षिणद्वारं वाऽष्टहस्ता- यतंचतुर्हस्तविस्तृतं रक्षामङ्गलसम्पन्नं विधेयम्” सुश्रु० । तत्र प्रवेशे “रोहिण्यैन्दवपौष्णे तु स्वातीवरुणयोरपि । प्रनर्वसौ पुष्यहस्तधनिष्ठासूत्तरासु च । मैत्रे त्वाष्ट्रे [] तथाश्विन्यां सूतिकागारमाविशेत्” नि० सि० तारा उक्ता । एतच्च सम्भवे “प्रसूति समये प्राप्ते सद्यएव प्रवेशयेत्” वशिष्ठोक्तेः । तच्च नैरृत्यां वास्तुभूमौ- कार्यम् “वारुण्यां भोजनगृहं नैरृत्यां सूतिकागृहम्” वशिष्ठोक्तेः “दशाहं सूतिकागारमायुधैश्च विशेषतः । वह्निना तिन्दुकालातैः पूर्णकुम्भैः प्रदीपकैः । मुषलेन तथा द्वारि वर्णकैश्चित्रितेन च” विष्ण० पु० ११ अनिष्टसूचके उत्- पाते भूमिकम्पादा अरिष्टे त्रिविधोत्पाते” इतिज्यो० १२ अनिष्टस्थानस्थेषु रव्यादिग्रहेषु । १३ पानेनारिष्टकारके मद्ये । “रक्तारिष्टं शोषिताजीण्णं शेषम्” माघः । “अरिष्टं लघु पाकेन सर्व्वतस्तु गुणाधिकम् । अरिष्टस्य गुणा ज्ञेया वीजद्रव्यगुणैः समाः” वैद्य० । मद्ये पुस्त्वमपि भावप्र० । नास्ति रिष्टंयतोऽधिकम् ५ ब० । १४ मरणचिह्ने । “रोगिणो मरणं यस्मादवश्यं भावि लक्ष्यते । तल्लक्षणमरिष्टं स्यात् रिष्टमप्यभिधीयत” इति पुरा० । न० त० । १५ शुभे न० ५ व० । १६ शुभदायके विधाने १७ अविनाशिनि च त्रि० । १८ वलिपुत्रे दैत्यभेदे पु० “अरिष्टो वलिपुत्रश्च वरिष्ठोऽथ शिलायुधः” हरिवं० (कट्की) ख्यातायां १९ कटुकायां २० कश्यपपत्नीभेदे च स्त्री “अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा खशा” इत्युपक्रम्य “कद्रुर्मुनिश्च राजेन्द्र! तास्वपत्या- नि मे शृणु अरिष्टा तु महासत्वान् गन्धर्वानमितौजसः” हरिव० रिष्टं हिंसा विरोधे न० त० । २१ सुखे- नावस्थाने न० “मर्त्तवेऽथो अरिष्टतातये” ता० ब्रा० । “अरिष्टं सुखेनावस्थान’ तस्य तातये विस्ताराय” भा० । स्वार्थे कन् । निम्बादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0357-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरिष्टं, क्ली, (रिष हिंसायां कर्त्तरि क्त, नञ्- समासः ।) सूतिकागृहं । (“अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा” । इति रघुवंशे ।) अशुभं । तक्रं । मरणचिह्नं । (यदुक्तम्, “रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते । [] तल्लक्षणमरिष्टं स्याद् रिष्टमप्यभिधीयते” ॥) शुभं । इति मेदिनी ॥ उपद्रवः । तत्पर्य्यायः । उप- लिङ्गः २ उपसर्गः ३ अजन्यं ४ ईतिः ५ उत्पातः ६ । इति हेमचन्द्रः ॥ (मद्यं । यथा । द्राक्षारिष्टं । दशसूलारिष्टं । वव्वूलारिष्टं । “अरिष्टं लघुपाकेन सर्व्वतश्च गुणाधिकम् । अरिष्टस्य गुणा ज्ञेया वीजद्रव्यगुणैः समाः” ॥ इति वैद्यके ।) (“मरणचिह्नार्थे लक्षणं यथा । नियतमरणा- ख्यापकलिङ्गं ॥ इति माधवसंगृहीतरोगविनि- श्चयग्रन्थटीकाकृद्विजयरक्षितः ॥ * ॥ तत्र प्रकृत- वर्णोऽर्द्धशरीरे विकृतवर्णोऽर्द्धशरीरे द्वावपि वर्णौ मर्य्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा यद्येवं सव्यदक्षिणविभा- गेन यद्येवं पूर्व्वपश्चिमविभागेन यद्युत्तराधर- विभागेन यद्यन्तर्वहिर्विभागेनातुरस्यारिष्टमिति विद्यात्” ॥ इति चरकः । “शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् । तत्त्वरिष्टं समासेन व्यासतस्तु निबोध मे” ॥ इति च सुश्रुतः ॥)
अरिष्टः, पुं, (रिष हिंसायां कर्त्तरि क्त, नञ्समासः ।) लशुनः । निम्बः । फेनिलवृक्षः । काकः । कङ्क- पक्षी । इति मेदिनी । वृषभासुरः । इत्यनेकार्थ- ध्वनिमञ्जरी ॥ मद्यविशेषः । इक्षुविकारसहिता- भयाचित्रकदन्तीपिप्यल्यादिभूरिभेषजक्वाथादिसं- स्कारवान् अरिष्टोऽभिधीयते । इति सुश्रुतटीका ॥ अस्य गुणः । अर्शःशोथग्रहणीकफरोगनाशित्वं । इति राजवल्लभः ॥ (“द्रवेषु चिरकालस्थं द्रव्यं यत्संहितं मवेत् । आसवारिष्टभेदैस्तत् प्रोच्यते भेषजोचितं ॥ यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः । अरिष्टः क्वाथसिद्धः स्यात्तयोर्मानिं पलोन्मितं” ॥ इति शार्ङ्गधरः ॥ गुणोऽस्य यथा चरकेणोक्तः ॥ “शोकार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान् । हन्त्यरिष्टः कफकृतान्रोगान् रोचनदीपनः ॥ * ॥ दन्तीचित्रकमूलानामुभयोः पञ्चमूलयोः । भागान् पलांशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ त्रिफलाया दलानाञ्च प्रक्षिप्य त्रिपलं ततः । रसे चतुर्थशेषे तु पूते शीते समावपेत् ॥ तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेत् मासार्द्धं घृतभाजने । तन्मात्रया पिबेन्नित्यं अर्शोभ्योऽपि प्रमुच्यते ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं वातवर्ञ्चोऽनुलोमनं ॥ दीपनञ्चारुचिघ्नञ्च दन्त्यरिष्टमिदं विदुः” ॥ इति दन्त्यरिष्टः । इति चरकः ॥ “अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः । बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः ॥ दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्तविरोधनः । शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः” ॥ इति सुश्रुतश्च ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-095-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरिष्ट" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें