🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:00:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आपद्
āpad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आपद् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विपत्ति । आपत्ति ।
२. दुःख । कष्ट । विघ्न । यौ॰—आपदगत, आपदग्रस्त, आपदप्राप्त=(१) आफत में पड़ा हुआ । (२) अभागा । आपद्धर्म । आपदबविनीत=कष्ट या विपत्ति में नम्र होनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-√ पद् Ā. -पद्यते (pf. -पेदे aor. आपादि, &c.) to come, walk near, approach, BhP.; to enter, get in, arrive at, go into, ŚBr.; Lāṭy.; R. &c.; to fall in or into; to be changed into, be reduced to any state; to get into trouble, fall into misfortune, AV. viii, 8, 18; xi, 1, 30; ŚBr.; AitBr.; MBh.; Mn. &c.; to get, attain, take possession; to happen, occur, ŚBr.; Mālav. &c.: Caus. -पादयति (aor. 1. pl. आ-पीपदाम, AV. x, 5, 42) to cause to enter, bring on ŚBr.; to bring to any state, Ragh.; to bring into trouble or misfortune, R. &c.; to bring near or towards, fetch, procure, produce, cause, effect, MBh.; Suśr.; Ragh. &c.; to procure for one's self, obtain, take possession, BhP.; to change, transform.
2. आपद् f. misfortune, calamity, distress, Mn.; Hit.; Ragh. &c.
(आपदा instr.), through mistake or error, unintentionally.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आपद् {c4c} A. 1 To go near, walk towards, approach; एष रावणिरापादि वानराणां भयंकरः Bk. 15. 89. --2 To enter into, go to, attain to (a place, [] state &c.); वक्तमापद्य मारुतः Śik. 9; निर्वेदनापद्यते becomes disgusted Mk. 1. 14; आपेदिरेंऽबरपथं Bv. 1. 17; क्षीरं दधिभावमापद्यते Ś. B. milk turns into curds; पांडुरतामापद्यमानस्य K. 69 becoming pale; 160; विस्मयमापेदे 179; श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः R. 14. 70 assumed the form of a verse; चिंतामापेदे Dk. 130 fell a-thinking; so विश्वासं, निर्वृतिं, संशयं, वशं, पंचत्वं &c. --3 To get into trouble, fall into misfortune; अर्थधर्तौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते । एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥ Rām.; see आपन्न below. --4 To happen, occur; Bk. 6. 31; एवमापद्यते M. 1 so it is. --Caus. 1 To bring about, bring to pass, accomplish, effect; कूजद्भिरापादितवंशकृत्यं R. 2. 12; Śānti. 3. 19. --2 To lead or reduce to, cause to suffer; R. 5. 5. --3 To cause, to produce, bring on; लघिमानमापादयति K. 105, 109; दोषमपि गुणत्वमापादयति makes the best of a bad matter. --4 To reach or attain to. --5 To spread, circulate (as news). --6 To turn or change into; एकामपि काकिणीं कार्षापणलक्षमापादयेम Dk. 156.
आपद् f. [आ-पद् क्विप्] A calamity, misfortune, danger, distress, adversity; दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदां R. 1. 60; अविवेकः परमापदां पदम् Ki. 2. 30, 14; प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यांत्यापदः Bh. 2. 90; आपदि स्था, आपदं प्राप् to fall into difficulty. --Comp. --कल्पः an alternative to be used in times of difficulty; Ms. 11. 28. --कालः days of adversity, time of distress, hour of danger; अब्राह्मणादध्ययनमापत्काले विधीयते Ms. 2. 241. --कालिक a. (का-की f.) occurring in time of difficulty. --गत, --ग्रस्त-प्राप्त a. {1} fallen into misfortune, involved in difficulties. {2} unfortunate, unhappy, distressed. --धर्मः [आपदि कर्तव्यो धर्मः] a practice, profession, or course of procedure, not usually proper for a [] caste, but allowable in times of extreme distress or calamity; Ms. 1. 116, 10. 130. --(र्मं) N. of a पर्व in Bhārata.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0244-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपद् स्त्री आ + पद--सम्पदा० क्विप् । विपत्तौ आपत्तिशब्दे विवृतिः” दैवीनां मानुषीणाञ्च प्रतिहर्त्ता त्वमापदाम्” रघुः । “सम्पदो मे निरापदः” रघुः “अविवेकः परमापदां पदम्” किरा० “मन्त्रशक्तिविनिवारितापदः” माघः । “आप- त्कल्पः आपत्कालः । आपत्प्राप्तः । आपद्गतः । आपद्- ग्रस्तः । आपद्धर्मः” हलन्तत्वाद्वा टाप् । आपदाप्यत्र । आपत्काले न्यूनादपि विद्याधिगन्तव्या यथा वृ० उ० “वाचा स्मृ वै पूर्व्व उपयन्ति सहोपायनकीर्त्त्योवास” अत्र भाष्यम् “वाचा स्म किल पूर्व्वे ब्राह्मणाः विद्यार्थिनः सन्तः क्षत्रियान् वैश्यान् वा क्षत्रिया वैश्यानुपयन्ति शिष्यवृत्त्या उपगच्छन्ति नोपायनशु- श्रूषाभिः अतः स गौतम उपायनकीर्त्त्या उप- गमनकीर्त्तनमात्रेणैव उवास ऊषिवान् नीपायनंचकार” । “आपदि समादधिकाद्वा विद्याप्राप्त्यसम्भवावस्थायाम् उपायनमुपगमनं पादोपसर्पणम्” आन० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0743,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपद्, स्त्री, (आङ् + पद् + क्विप् ।) विपत्तिः । इत्यमरः ॥ (यथा हितोपदेशे । “आपदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति हेतुतां” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-178-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आपद्" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें