🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विपद्
vipad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपद् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] विपत्ति । आफत । संकट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-√ पद् Ā. -पद्यते, to fall or burst asunder, MBh. xi, 95; to come between, intervene, prevent, hinder, Kauś.; to go wrongly, fail, miscarry, come to nought, perish, die, ṢaḍvBr.; MBh. &c.: Caus. पादयति, to cause to perish, destroy, kill, Rājat.
वि-पद् f. going wrongly, misfortune, adversity, calamity, failure, ruin, death, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (973,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपद् {c4c} A. 1 To go badly; fail, miscarry (as a business &c.). --2 To fall into misfortune or bad state; स बंधुर्यो विपन्नानामापदुद्धरणक्षमः H. 1. 31. --3 To be disabled or incapacitated. --4 To die, perish; नाथवंतस्त्वया लोकास्त्वमनाथा विपत्स्यसे U. 1. 44; हा तात एष ते नरेंद्रचित्ताराधनोपकरणं जनो विपद्यते Māl. 5; Mk. 1. 38. --5 To obstruct. --Caus. To destroy, kill.
विपद् f. 1 A calamity, misfortune, adversity, distress; तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां (मित्राणां) विपद् H. 1. 210. --2 Death; सिंहादवापद्विपदं नृसिंहः R. 18. 35. --Comp. --उद्धरणं, --उद्धारः relieving or extricating (one) from misfortune. --कालः times of need, season of calamity, adversity. [] --ग्रस्त, --युक्त a. overtaken by or involved in calamity, unhappy, unfortunate. --सागरः ‘sea of misery’ a very heavy calamity or disaster.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0981-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपद्(दा) स्त्री वि + पद--सम्प० क्विप् वा टाप् । १ विपत्तौ ज्यो० उक्ते जन्मतारातः तृतीयद्वादशैकविंशतिसंख्याक नक्षत्रे च “विपत्तारे गुडंदद्यात्” ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4911,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपद् स्त्री, (वि + पद् + सम्पदादित्वात् क्विप् ।) विपत्तिः । इत्यमरः ॥ (यथा, -- “कैवर्त्तकर्क्कशकरात् सफरश्च्युतोऽपि जाले पुनर्निपतितः सफरो विपाकः । दैवात्ततो विगलितो गिलितो वकेन वामे विधौ वद कथं विपदां निवृत्तिः ॥” इत्युद्भटः ॥ यथा च मागवते । १ । ९ । १५ । “यत्र धर्म्मसुतो राजा गदापाणिर्व्वृकोदरः । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णस्ततो विपत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-406-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें