🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:48:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिश्रम
pariśrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिश्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उद्यम । आयास । श्रम । क्लेश । मेहनत । मशक्कत ।
२. थकावट । श्रांति । माँदगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-श्रम m. fatigue, exertion, labour, fatiguing occupation, trouble, pain, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (602,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिश्रमः 1 Fatigue, exhaustion, trouble, pain; आत्मा परिश्रमस्य पदमुपनीतः Ś. 1; R. 1. 58; 11. 12. --2 Exertion, labour. --3 (Hence) Close application to or study of, being constantly occupied with; आर्ये कृतपरिश्रमोस्मि चतुःषष्ट्यंगे ज्योतिःशास्त्रे Mu. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0681-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिश्रम पु० परि + अम--घञ न वृद्धिः । १ व्यानामे क्लेश- आरके आयासे हेमच० । आर्षे तु क्वचित् वृद्धिः । परि- श्राम तत्रार्थे भाग० २ । ९ । २०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4257,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिश्रमः, पुं, (परि + श्रम् + घञ् । न वृद्धिः ।) परिश्रान्तिः । तत्पर्य्यायः । श्रमः २ क्लमः ३ क्लेशः ४ प्रयासः ५ आयासः ६ व्यायामः ७ । इति हेमचन्द्रः । २ । २३३ ॥ (यथा, रघुः । १ । ५८ । “तमातिथ्यक्रियाशान्त-रथक्षोभपरिश्रमम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-065-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिश्रम" आता है (19)
आयास परिश्रम । मेहनत । यौ॰.—अनायासक्लमथ आयास । परिश्रम । मिहनतक्लांति परिश्रमवेष्य परिश्रमकार्मिक्य क्रियाशीलता । कर्मशीलता । परिश्रमश्रांति श्रम । परिश्रम । मेहनतप्रतिश्रम परिश्रम । मेहनतकसब परिश्रम । मेहनत । पेशा ।—तंदेही परिश्रम । मेहनतमशक्कत मेहनत । श्रम । परिश्रमसिरखपी परिश्रम । हैरानीकोहकुनी पहाड़ खोदना । परिश्रमश्रम किसी कार्य के संपादन में होनेवाला शारीरिक अम्यास । शरीर के द्वारा होने…ग्लानि शारीरिक या मानसिक शिथिलता । अनुत्साह । खेद । अक्षमताचेष्टा शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । …व्यायाम वह शरीरिक श्रम जो केवल शरीर का बल बढाने के उद्देश्य से किया जाता है । …वस्क जाना । चलना । गमनहलाकत हत्या । वध । मार डालनादस्तोपा हाथ पैर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬