🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:24:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रम
śrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी कार्य के संपादन में होनेवाला शारीरिक अम्यास । शरीर के द्वारा होनेवाला उद्यम । परिश्रम । मेहनत । मशक्कत । उ॰—दूरि तीर्थन श्रम करि जाहि । जहाँ रहैं तहँ लख्यों न ताहिं ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—करना ।—पड़ना ।—होना ।
२. थकावट । क्लांति । मुहा॰—श्रम पाना = परिश्रम करना । मेहनत करके थकना । उ॰—आजु कहा उद्यम करि आए । कहै वृथा भ्रमि भ्रमि श्रम पाए ।—सूर (शब्द॰) ।
३. साहित्य में संचारी भावों के अंतर्गत एक भाव । कोई कार्य करते करते संतुष्ट और शिथिल हो जाना ।
४. क्शेश । दुःख । तकलीफ ।
५. दौड़ धूप । परेशानी ।
६. पसीना । स्वेद ।
७. व्यायाम । कसरत ।
८. शस्त्रों का अभ्यास । सैनिक कवायद ।
९. चिकित्सा । इलाज ।
१०. खेद ।
११. तप ।
१२. प्रयास ।
१३. (शास्त्रादि का) अभ्यास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रम m. (ifc. f(आ). ) fatigue, weariness, exhaustion, RV. &c. &c.
exertion, labour, toil, exercise, effort either bodily or mental, hard work of any kind (as in performing acts of bodily mortification, religious exercises and austerity; श्रमं-√ कृ, ‘to work hard at one's studies’), pains or trouble bestowed on (loc. or comp.), AV. &c. &c.
military exercise, drill, W.
N. of a son of Āpa, Hariv.
of a son of Vasu-deva, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रमः [श्रम्-घञ्-न वृद्धिः] 1 Toil, labour, exertion, effort; अलं महीपाल तव श्रमेण R. 2. 34; जानाति हि पुनः सम्यक् कविरेव कवेः श्रमं Subhāṣ.; R. 16. 75; Ms. 9. 208. --2 Weariness, fatigue, exhaustion; विनयंते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमं R. 4. 65, 67; Me. 17, 52; Ki. 5. 28. --3 Affliction, distress. --4 Penance, austerity, mortification of the body; दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः Ku. 5. 45. --5 (a) Exercise; अयोदंडेन च श्रममकरोत् K. 76. (b) Especially, military exercise, drill. --6 Hard study. --Comp. --अंबु n., --जलं perspiration, sweat. --कर्षित a. worn out by fatigue. --साध्य a. to be accomplished by dint of labour. --स्थानं a drill-ground, gymnasium &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रम तपसि, आयास खटे च अक० भ्वा० शमादि० पर० सेट् उदित् क्त्वा वेट् । श्राम्यति इरित् अश्रमत् अश्रमीत् । श्रान्त्वा श्र मत्वा श्रान्तः ।
श्रम पु० श्रम--घञ् न वृद्धि । १ तपसि २ स्वेदे ३ आयासे ४ शस्त्राभ्यासे च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5149,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रम[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] उ भ य ञि इर् तपःखेदयोः । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-पर०-अक०-सेट् । क्त्वावेट् ।) उ, श्रमित्वा श्रान्त्वा । भ य, श्राम्यति लोकः तपः करोति खिद्यति वेत्यर्थः । ञि, श्रान्तो- ऽस्ति । इर् अश्रमत् अश्रीत् । अस्मात् पुषा- दित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । धूर्य्यान् विश्रामयेति स इति रघौ श्राम त् क मन्त्रे इत्यदन्तस्य रूपम् । इति दुर्गादासः ॥ [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20200224. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/170.
श्रमः, पुं, (श्रम + घञ् । नोदात्तोपदेशस्येति वृद्ध्यभावः ।) तपः । खेदः । इति श्रमधात्वर्थ- दर्शनात् ॥ श्रान्तिः । तत्पर्य्यायः । क्लमः २ । क्लेशः ३ परिश्रमः ४ प्रयासः ५ आयासः ६ व्यायामः ७ । इति हेमचन्द्रः ॥ क्लमथः ८ । इत्यसरः ॥ (यथा, भागवते । ५ । १९ । १४ । “यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययात् यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम् ॥”) शस्त्राभ्यासः । तत्पर्य्यायः । स्वुरली २ योग्यः ३ अभ्यासः ४ । इति च हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-154-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रम" आता है (15)
परिश्रम उद्यम । आयास । श्रम । क्लेश । मेहनत । मशक्कतश्रांति श्रम । परिश्रम । मेहनतलेबर श्रम । मेहनत (विशेषत: शारीरिक)कोशिश प्रयत्न । चेष्टा । उद्योग । श्रममेहनत मिहनत । श्रम । प्रयास । कष्ट । तकलीफ । यौ॰—मेहनत मजदूरी, मेहनत मजूरी =…मशक्कत मेहनत । श्रम । परिश्रमतमाल बीस पचीस फुट ऊँचा एक बहुत सुंदर सदाबहार वृक्ष जो पहाड़ों पर और जमुना क…अनुयोग प्रश्न । जिज्ञासा । पूछताछ । रोक । बाधा (को॰)चेष्टा शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । …प्रयास प्रयत्न । उद्योग । कोशिशसंचारी धूप नामक गंध द्रव्यलटना थककर गिर जाना । लड़खड़ानाकसाला कष्ट । तकलीपरियाज बाग । उपवन । उद्यानलजालू हाथ डेढ़ हाथ ऊँचा एक काँटेदार छोटा पौधा जिसकी पत्तियाँ छूने से सुकड़कर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें