🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:58:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तमाल
tamāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तमाल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बीस पचीस फुट ऊँचा एक बहुत सुंदर सदाबहार वृक्ष जो पहाड़ों पर और जमुना के किनारे भी कहीं कहीं होता है । विशेष—यह दो प्रकार का होता है, एक साधारण और दूसरा श्याम तमाल । श्याम तमाल कम मिलता है । उसके फूल लाल रंग के और उसकी लकड़ी आबनूस की तरह काली होती है । तमाल के पत्ते गहरे हरे रंग के होते हैं और शरीफे के पत्ते से मिलते जुलते होते हैं । बैसाख के महीने में इसमें सफेद रंग के बड़े फूल लगते हैं । इसमें एक प्रकार के छोटे फल भी लगते हैं जो बहुत अधिक खट्टे होने पर भी कुछ स्वादिष्ट होते हैं । ये फल सावन भादों में पकते हैं और इन्हें गीदड़ बड़े चाव से खाते हैं । श्याम तमाल को वैद्यक में कसैला, मधुर, बलवीर्यवर्धक, भारी, शीतल, श्रम, शोथ और दाह को दूर करनेवाला तथा कफ और पित्तनाशक माना है । पर्या॰—कालस्कंध । तापित्थ । अमितद्रुम । लोकस्कंध । नीलध्वज । नीलताल । तापिंज । तम । तया । कालताल । महाबल ।
२. तेजपत्ता ।
३. काले खैर का वृक्ष ।
४. बाँस की छाल ।
५. वरुण वृक्ष ।
६. एक प्रकार की तलवार ।
७. तिलक का पेड़ ।
८. हिमालय तथा दक्षिण भारत में होनेवाला एक प्रकार का सदाबहार पेड़ । विशेष—इसमें से एक प्रकार का गोंद निकलता हैं जो घटिया रेवंद चीनी की तरह का होता है । इसकी छाल से एक प्रकार का बढ़िया पीला रंग निकलता है । पूस, माघ में इसमें फल लगता है जिसे लोग यों ही खाते अथवा इमली की तरह दाल तरकारियों में डालते हैं । इसका व्यवहार औषध में भी होता है । लोग इसे सुखाकर रखते और इसका सिरका भी बनाते हैं । इसे मन्डोला और उमवेल भी कहते है ।
९. सुरती (को॰) ।
१०. तमाल के बीज के रस और चंदन का तिलक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमाल m. ‘dark-barked (but white-blossomed)’ Xanthochymus Pictorius, MBh.; Hariv. 12837; R.; Suśr.; Mṛcch. &c.
a sort of black Khadira tree, L.
Crataeva Roxburghii, L.
tobacco, Śikṣāp.
sectarial mark on the forehead (made with the juice of the Tamāla fruit), L.
a sword, L.
तमाल m. n. (g. अर्धर्चादि) the bark of the bamboo, L.
तमाल n. = -पत्र, L.
तमाल &c. See ib. & col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमालः 1 N. of a tree with a very dark bark; तरुणतमालनीलबहलोन्नमदंबुधराः Māl. 9. 18; R. 13. 15, 49; Gīt. 11. --2 A sectarial mark of sandal upon the forehead. --3 A sword, scimitar. --4 The bark of the bamboo. --Comp. --पत्रं {1} a sectarial mark upon the forehead. {2} a Tamāla leaf.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमाल पु० तम--कालन् । स्वनामख्याते वृक्षभेदे अमरः । “तमालो मधुरो बल्यो वृष्यश्च शिशिरो गुरुः । कफ- पित्ततृषादाहश्रमश्रान्तिहरश्च सः” राजनि० । तत्पत्राकृतित्वात् २ तिलके ३ खड्गभेदे ४ वरुणवृक्षे च मेदि० । ५ कृष्णखदिरे शब्दच० ६ वंशत्वचि भरतः” । ७ पत्रके (तेजपात) राजनि० । “यत्तत्तालतमालशालसरलव्यालोलवल्लीलता” गङ्गास्तवः “अनन्ततानेकतमालतालम्” “तेनोपमीयेत तमालनीलम्” माघः । “एकाकिन्यपि यामि सत्वरमतः स्रोतस्तमाला कुलम्” सा० द० । तमालदले तु पर्य्युषितत्वदोषो नास्ति यथोक्तं आ० त० योगिनीतन्त्रे “विल्वपत्रं च माघ्यञ्च तमालामलकीदलम् । कह्लारं तुलसी चैव पद्मकं मुनिपुष्पकम् । एतत् पर्युषितं न स्यात् यच्चान्यत् कलि- कात्मकम्” । स्वार्थे क । तमालक तत्रार्थे वंशत्वचि च तमालवृक्षे पु० न० शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3240,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमालं, क्ली, (तम्यते काङ्क्ष्यते इति । तमु काङ्क्षा- याम् + “तमिविशिविडीति ।” उणां । १ । ११७ । इति कालन् ।) पत्रकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
तमालः, पुं, (तमु काङ्क्षायाम् + कालन् ।) वृक्ष- विशेषः । तत्पर्य्यायः । कालस्कन्धः २ तापिञ्छः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । ६८ ॥ तापिञ्जः ४ । इति भरतः ॥ नीलतालः ५ तमालकः ६ नीलध्वजः ७ कालतालः ८ महाबलः ९ । (यथा, भागवते । ३ । १३ । ३३ । “तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग ॥”) अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । बल्यत्वम् । वृष्यत्वम् । शिशिरत्वम् । गुरुत्वम् । कफपित्ततृषादाह- श्रमशान्तिकरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ तिलकम् । (यथा, कुट्टनीमते । १६ । “यस्यामुपवनवीथ्यां तमालपत्राणि युवतिवदने च । नखरप्रहाररणितं तन्त्रीवाद्येषु सुरतकलहेषु ॥” तमालस्तापिञ्छवृक्षः युवतिवदनपक्षे तिलक- मिति ॥) खड्गः । वरुणवृक्षः । इति मेदिनी । ले, ९७ ॥ क्वष्णखदिरः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वृक्षभेदे वंशत्वचि च पुं क्ली । इति लिङ्गादि- संग्रहे अमरभरतौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-591-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तमाल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें