🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:20:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीलध्वज
nīladhvaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीलध्वज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तमाल ।
२. महाभारत के अश्वमेध पर्व में उल्लिखित माहिष्मती का एक राजा । इसकी पत्नी का नाम ज्वाला और कन्या स्वाहा नास की लक्ष्मी के शाप से उत्पन्न थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नील—ध्वज m. Xanthochymus Pictorius, L.
N. of a prince of Māhiṣmatī, JaimBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (566,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीलध्वज पु० नीलवर्णो ध्वज इव । १ तालवृक्षे ६ ब० । २ नीलध्वजवति त्रि० राजनि० ३ नृपभेदे पु० “अर्जुनस्य हयो राजन् पुरीं माहिष्मतीं ययौ । नीलध्वजेन वीरेण रक्षितां दुर्गमण्डिताम् । नीलध्वजस्य महिषी ज्वा- लानाम्नी सुमध्यमा । स्वाहां कन्यां प्रसूतां सा सुन्दरे धर्मतत्परा” जैमिनीभारते आश्वमेधिके १५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4134,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीलध्वजः, पुं, (नीलः नीलवर्णः ध्वज इव ।) तमालवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (नीलो ध्वजो यस्य ।) राजविशेषः । अस्य पुरी माहि- ष्मती । भार्य्याज्वाला । कन्या स्वाहा लक्ष्मी- शापाज्जाता । “अर्ज्जुनस्य हयो राजन् ! पुरीं माहिष्मतीं ययौ । नीलध्वजेन वीरेण रक्षितां दुर्गमण्डिताम् ॥ नीलध्वजस्य महिषी ज्वालानाम्नी सुमध्यमा । स्वाहां कन्यां प्रसूता सा सुन्दरीं धर्म्मतत्परा ॥” [] इति जैमिनिभारते आश्वमेधिके पर्व्वणि १५ अध्यायः ॥ नीलध्वजाविशेष्टे, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-915-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬