🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:35:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चेष्टा
ceṣṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेष्टा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । वह कायिक व्यापार जो आंतरिक विचार या भाव का द्योतक हो ।
२. नायिका या नायक का वह प्रयत्न या उपाय जो नायक नायिका के प्रति प्रेम प्रकट करने के लिये हो ।
३. उद्योग । प्रयत्न । कोशिश ।
४. कार्य । काम ।
५. श्रम । परिश्रम ।
६. इच्छा । कामना । ख्वाहिश ।
७. मुँह की वह आकृति जिससे मानसिक स्थिति प्रकट होती है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेष्टा f. (Pāṇ. ii, 3, 12) moving any limb, gesture, Mn. vii f.; Yājñ.; MBh. &c. (ifc. Ragh. ii, 43)
action, activity, effort, endeavour, exertion, ĀśvŚr. i; ŚvetUp. ii, 9 (ifc.), Mn. iv, 65; Bhag. &c.
doing, performing, Mn. i, 65
behaving, manner of life, Mn. vii, 194; KapS. iii, 51; VarBṛS. (ifc.) &c.
cf. अ-, नष्ट-, निश्-.
चेष्टा f. See ˚ट.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेष्टा [चेष्ट्-अङ्] 1 Motion, movement; किमस्माकं स्वामिचेष्टानिरूपणेन H. 3; Māl. 5. 7. --2 Gesture, action; चेष्टया भाषणेन च नेत्रवक्त्रविकारैश्च लक्ष्यतेऽतर्गतं मनः Ms. 8. 26. --3 Effort, exertion. --4 Behaviour; Pt. 1. 150. --5 Action, deed, performing. --नाशः destruction of the world. --निरूपणं observing a person's movements.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेष्टा स्त्री चेष्ट--अङ् । “आत्मजन्या भवेदिच्छा इच्छाजन्या भ- वेत् कृतिः । कृतिजन्या भवेच्चेष्टा चेष्टाजन्या भवेत्क्रिया” इत्युक्ते कृतिजन्ये क्रियासाधने कायिके व्यापारे । “घेष्टावदन्त्यावयवित्वं शरीरत्वम्” सि० मु० । “बाह्यैर्वि भावयेल्लिङ्गैर्भावैरन्तर्गतं नृणाम् । स्वरवर्णोङ्गिताकारै श्चक्षुषा चेष्टितेन च । आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः” मनुः “चेष्टा हस्तास्फालनादि” कुल्लू० । “चेष्टाभोजन वाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने” याज्ञ० । “वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां व्यूहनं रीक्ष्यमेव च” याज्ञवल्क्येन तस्य वायुकार्य्य- त्वमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2965,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेष्टा, स्त्री, (चेष्ट + भावे अङ् टाप् च ।) कायिक- व्यापारः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥ (यथा, मनुः । ७ । ६७ । “आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम् ।” “प्रवृत्तिरत्र चेष्टा ज्ञानेच्छा प्रयत्नादीनां देहे ऽभावस्वोक्तप्रायत्वात् चेष्टायाश्च यत्नवानात्मा- प्यनुमीयते ॥” इति सिद्धान्तमुक्तावली । ५५ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-460-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चेष्टा" आता है (26)
ईहा चेष्टागुरण प्रयत्न । चेष्टा । उद्योगसमुद्यम उद्यम । चेष्टाइशारा सैन । संकेत । चेष्टाउजवास प्रयत्न । चेष्टा । तैयारीकोशिश प्रयत्न । चेष्टा । उद्योग । श्रमसमोहा उद्योग । प्रयत्न । चेष्टा । कोशिशगतिविधि चेष्टा । उद्यम । चालढाल । कार्यजद्दोजहद दौड़धूप । चेष्टा । प्रयत्नशरीरधर्म चेष्टा । शरीरगत लक्षण । अनुभाव । (अं॰ लिम्टम्स)घटा मोघों का घना समूह । उभड़े हुए बादलों का ढेर । मेघमाला । कादंबिनीवात वायु । हवाआस्था पूज्य बुद्धि । श्रद्धा । क्रि॰ प्र॰— रखना ।—होनाक्रिया प्रयत्न वह क्रिया जो किसी कार्य को, विशेषतः कुछ कठिन कार्य को, पूरा करने के लि…प्रतियत्न लालच । प्राप्ति या लाभ की इच्छाप्रयुक्ति प्रयोजन । लक्ष्य । उद्देश्यअतिसर अतिक्रमण करनेवाला । सबसे आगे बढ़ जानेवाला । नेतासमीहित अभिलषित । आकांक्षित । इच्छितहिस अनुभव । ज्ञान । बोधसमुत्पतन उड़ना । ऊपर उठनापंचस्कंध बौद्ध दर्शन में गुणों की समष्टि जिसे स्कंध कहते हैं । विशेष—स्कंध पाँच…ईठ पु वि॰ संज्ञा पुं॰ईठि पु संज्ञा स्त्रीरुख कपोल । गालहरकत गति । चाल । हिलना । डोलना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें