🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:03:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विचार
vicāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विचार तें उपजै ज्ञान प्रंकास । र्ज्यौ अरनी संघरन तें प्रगटै गु हुतास ।—दीन, ग्रं, पृ॰ १९६ ।
३. जलन । दाह ।
विचार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो कुछ मन से सोचा जाय अथवा सोचकर निश्चित किया जाय । किसी विषय पर कुछ सोचने या सोचकर निश्चय करने की क्रिया ।
२. वह बात जो मन में उत्पन्न हो । मन में उठनेबाली कोई बात । भावना । खयाल । जैसे,—अभी मेरे मन में विचार आया है कि चलकर उससे बातें करूँ ।
३. राजा या न्यायाधीश आदि का वह कार्य जिसमें वादी और प्रतिवादी के अभियोग और उत्तर आदि सुने जाते हैं; यह निश्चित किया जाता है कि किस पक्ष का कथन ठीक है; और तब कुछ निर्णय किया जाता है । मुकदमें की सुनवाई और फैसला । जैसे,—राजकर्मचारी दोनों को पकड़कर उनका विचार कराने के लिये उन्हें राजद्वार पर ले गया (शब्द॰) । यौ॰—विचारकर्ता । विचारविमर्श । विचारसभा । विचारस्थल ।
४. विचरना । घूमना ।
५. घुमाना । फिराना ।
६. चयन (को॰)
७. संकोच । संदेह (को॰) ।
८. दूरदर्शिता । सतर्कता (को॰) ।
९. विमर्श । गवेषणा । तत्वार्थनिर्णय (को॰) ।
१०. विवेक । तर्कण (को॰) ।
११. परीक्षण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-चार m. (ifc. f(आ). ) mode of acting or proceeding, procedure (also = a single or particular case), ŚrS.
change of place, Gobh.
pondering, deliberation, consideration, reflection, examination, investigation, RPrāt.; MBh. &c.
doubt, hesitation, R.; Kathās.; BhP.
a probable conjecture, Sāh.
dispute, discussion, W.
prudence, MW.
वि-चार &c. See under वि-√ चर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (958,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विचारः 1 Reflection, deliberation, thought, consideration; विचारमार्गप्रहितेन चक्षुषा Ku. 5. 42. --2 Examination, discussion, investigation; तत्वार्थविचार. --3 Trial, (of a case); विषसलिलतुलाग्निप्रार्थिते मे विचारे Mk. 9. 43. --4 Judgment, discrimination, discernment, exercise of reason; विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वं R. 2. 47. --5 Decision, determination. --6 Selection. --7 Doubt, hesitation. --8 Prudence, circumspection. --Comp. --ज्ञ a. able to decide, a judge. --भूः f. {1} a tribunal, seat of justice. {2} particularly, the judgment-seat of Yama. --शील a. thoughtful, considerate, prudent. --स्थलं {1} a tribunal. {2} logical discussion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0969-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विचार पु० वि + चर--घञ् । १ तत्त्वनिर्णये सन्दिग्धे वस्तुनि प्रमाणेन तत्त्वपरीक्षायां २ तदनुगुणे वाक्यस्तोमे च । “विपरीतोद्भावकपरविजिगीषया न्यायप्रयोग इति” केचित् प्राहुः । यथा पदार्थानुमानस्थले पर्वतो वह्णि- मान् धूमवत्त्वादित्यादि । अत्र च पर्वते वह्नौ साधनोये प्रतिवादिना च पर्वतो न वह्निमानित्यादि विपरीतवाक्ये प्रयुक्ते मध्यस्थस्य संशयी जन्यते । तन्निवृत्त्यर्थं वादिना पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रतिज्ञादिघटितवाक्यप्रयोगरूपः विचारः क्रियते इति । ४ विगतश्चारो यस्मात् प्रा० व० । चार- शून्ये च “विचारदृक्चारदृगप्यवर्त्तत” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4896,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विचारः, पुं, (विशेषेण चरणं पदार्थादिनिर्णये ज्ञानमिति । वि + चर + घञ् ।) तत्त्वनिर्णयः । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ सन्दिग्धे वस्तुनि प्रमा- [] णेन तत्त्वपरीक्षा । इति गोयीचन्द्रः । प्रमाणै- रथपरीक्षणं विमर्शमात्रमिति केचित् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । तर्कः २ निर्णयः ३ गुञ्जा ४ चर्च्चा ५ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ संख्या ६ विचारणा ७ । इत्यमरः ॥ चर्च्चनम् ८ संख्यानम् ९ । इति तट्टीका ॥ विचारणम् १० वितर्कः ११ व्युहः १२ व्यूहः १३ ऊहः १४ वितर्कणम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रणि- धानम् १६ समाधानम् १७ । इति जटाधरः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ३६ । ८८ । “न चैवं क्षमते नारी विचारं मारमोहिता । यदियं क्रमते राज्ञी तव काम्यं विपद्गतम् ॥” नाट्योक्तलक्षणविशेषः । तल्लक्षणं यथा, साहित्य- दर्पणे । ६ । ४४७ । “विचारो युक्तवाक्यैर्य्यदप्रत्यक्षार्थसाधनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-378-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विचार" आता है (60)
मनन विचार । चिंतन । सोचनावित्ति विचारविमर्ष विवेचन । विचारसंकल्प कार्य करने की वह इच्छा जो मन में उत्पन्न हो । विचार । इरादाविचारित विचार । मंतव्यअध्याहार तर्क वितर्क । उहापोह । विचिकिस्ता । विचार । बहसविभावन विशेष रूप से चिंतन । विचार । विमर्शअनुचिंतन विचार । गौरअन्ववेक्षा लिहाज । ख्याल । विचारध्या विचार । चिंतनभावना मन में किसी प्रकार की चिंता करना । ध्यान । विचार । ख्यालअवमर्ष विचार । खोज बीनविचिति विचार । सोचनाअवीक्षण ध्यान से देखना । गौर । विचारविमृष्ट जिसपर तर्क वितर्क या सम्यक् विचार हुआ होसंप्रधान विचार । निर्णय । निश्चयअभिसंस्कार सूझ । विचार । कल्पनाविमृश चिंता । विमर्श । विचारध्यात्व विचार । मननभति पु † संज्ञा स्त्री॰ कथन । विचार । भनितिकस्द संकल्प । इरादा । विचारमनशा इच्छा । विचार । इरादाइरादा विचार । संकल्पजजबात भावनाएँ । विचारस्कीम किसी बड़े काम को करने का विचार या आयोजन । भावी कार्यों के संबंध में व्…इंदिया संमति । राय । विचार । मंशातर्कणा विचार । विवेचना । ऊहाऊह क्लेश या दु:ख सूचक शब्द । ओहभाव सत्ता । अस्तित्व । हाना । अभाव का उलटाधीति पान करने की क्रिया । पीनालेखा गणना । गिनती । हिसाब किताब । जैसे,—(क) आमदनी और खर्च का लेखा लगा लो । …अभिमत इष्ट । मनोनीत । वांछित । पसंद काईक्षण दर्शन । देखनाध्यान बाह्म इंद्रियों के प्रयोग कि बिना केवल मन में लाने की क्रिया या भाव । …विवेक भली बुरी वस्तु का ज्ञान । सत् असत् का ज्ञानसंवदन परस्पर कथन । बातचीतअनुमान अटकल अंदाजानिरूपण प्रकाशअनुधावन पीछे चलना । अनुसरणपरामर्श पकड़ना । खींचना । जैसे, केश परामर्शप्रत्यय विश्वास । एतबार । यकीनप्रतीक्षा किसी व्यक्ति अथवा काल के आने या किसी घटना के होने के आसरे में रहना । क…धुन काँपने की क्रिया या भाव । कंपनचिंतन ध्यान । बार बार स्मरण । किसी बात को बार बार मन में लाने की क्रियाअभ्यूह तर्क । बहससंख्या वस्तुओं का वह परिमाण जो गिनकर जाना जाय । एक, दो, तीन, चार, आदि की गिनत…मर्शन रगड़नासंप्रत्यय स्वीकृति । मंजूरी । मानने की क्रिया या भावचित्तवृत्ति चित्त की गति । चित्त की अवस्था । विशेष—योग में चित्तवृत्ति पाँच प्रकार…चीत पु † ^१ संज्ञा पुं॰तरक दे॰ 'तड़क'भाइ पु † ^१ संज्ञा पुं॰भाउ पु † ^१ संज्ञा पुं॰मतलब तात्पर्य । अभिप्राय । आशयख्याल ध्यान । मुहा॰—ख्याल करना = सोचना । याद करना । ख्याल पड़ना = ध्याब में …निगाह दृष्टि । नजर । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाफिक्र चिंता । सोच । खटका । दुःख- पूर्ण ध्यान । उदास करनेवाली भावना । क्रि॰ प…रिआयत वह अनुग्रहपूर्ण व्यवहार जो साधारण नियमों का ध्यान छोड़कर किया जाय । को…अववोधक बंदी । चारणबिनानी अज्ञानी । अनजान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें