🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:28:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परामर्श
parāmarśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परामर्श संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पकड़ना । खींचना । जैसे, केश परामर्श ।
२. विवेचन । विचार ।
३. निर्णय ।
४. अनुमान ।
५. स्मृति । याद ।
६. युक्ति ।
७. सलाह । मंत्रणा । उ॰— तुम्हारा चित्त कुछ और ही परामर्श देता है ।—अयोध्या (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—लेना ।—मिलना ।—होना ।
८. व्याधिग्रस्त होना (को॰) ।
९. आक्रमण (को॰) ।
१०. स्पर्शन ।
११. न्याय में व्याप्ति वि/?/ष्ट पक्षधर्म का होना । अनुमिति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परा-मर्श m. seizing, pulling (केश-, by the hair), MBh.
bending or drawing (of a bow), R.
violation, injury, assault, attack, MBh.; R.; Kād.
affection (by disease &c.), MārkP.
remembrance, recollection, Vedāntas.
referring or pointing t˚, Sāh.
reflection, consideration, judgement, MBh.; Bhāṣāp.
(in logic) inference, conclusion, drawing conclusions from analogy or experience, knowledge of the minor premiss in its connection with the major
N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (590,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परामर्शः 1 Seizing, pulling; as in केशपरामर्शः. --2 Bending or drawing (as a bow). --3 Violence, attack, assault; याज्ञसेन्याः परामर्शः Mb. --4 Disturbance, hindrance; तपःपरामर्शविवृद्धमन्योः Ku. 3. 71. --5 Calling to mind, recollection. --6 Consideration, reflection, thought. --7 Judgment. --8 (In logic) Deduction, ascertaining that the पक्ष or subject possesses the हेतु; व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः T. S; or व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वधीः परामर्श उच्यते Bhāṣā P. 66. --9 Touching, striking gently. --10 Affection (by disease).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0670-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परामर्श पु० परा + मृश--भावे घञ् । १ युक्तौ २ विवेचने ३ न्यायोक्ते अनुमितिकारणे ज्ञानभेदे यथोक्तं “व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वधीः परामर्श उच्यते” भाषा० “व्याप्तस्य पक्ष- घर्मत्वधीरिति । व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षेण सह वैशिष्ट्या- वगाहिज्ञानमनुमितिजनकम् । तच्च व्याप्यः पक्षे इति ज्ञानम् । पक्षो व्याप्यवानिति वा । अनुमितिस्तु पक्षे व्याप्य इति ज्ञानात् पक्षे साध्यम् इत्याकारिका । पक्षो व्याप्यवानिति ज्ञानात् पक्षः साध्यवानित्याकारिका । द्विविधादपि परामर्शात् पक्षः साध्यवानित्येवानुमिति- रित्यन्ये । ननु वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञानं विनापि यत्र पर्वतो धूमवानिति प्रत्यक्षं ततो धूमो वह्निव्याप्य इति स्मरणं भवति तत्र ज्ञानद्वयादनुमिति- दर्शनात् व्याप्तिविशिष्टविशिष्ट्याबगाहिज्ञान सर्वत्र न कारणं किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन कारणत्वम् आवश्यकत्वात् । विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानकल्पने गौरवाच्चेति चेन्न व्याप्यतावच्छेदकाज्ञानेऽपि वह्नि- व्याप्यवानिति ज्ञानादनुमित्युत्पत्तेः । लाघवाच्च व्या- प्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेनैव कारणत्वम् । किञ्च ध्म- वान् पर्वत इति ज्ञानादनुमित्यापत्तिः व्याप्यतावच्छे- [] दकीभूतधूमत्वप्रकारकधर्मताज्ञानस्य सत्त्वात् । न च तदानीं गृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताज्ञा- नस्य हतुत्वमिति वाच्यम् । चैत्रस्य व्याप्तिग्रहे मैत्रस्य पक्षधर्मताज्ञानादनुमितिः स्यादिति । यदि तु तत्पुरुषी- यगृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकप्रकारकतत्पुरुषीयपक्षधर्मता- ज्ञानं तत्पुरुषीयानुमितौ हेतुरुच्यते तदा अनन्तकार्य- कारणभावः । मन्मते तु समवायेन व्याप्तिप्रकारकपक्ष- धर्मताज्ञानं समवायेनानुमितिं जनयतीत्यतो नानन्त- कार्य्यकारणभावः । यदि तु व्याप्तिप्रकारकं ज्ञानं पक्ष- धर्मताज्ञानञ्च स्वतन्त्रं कारणमित्युच्यते तदा कार्य्य- कारणभावद्वयं वह्निव्याप्यो धूम आलोकवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमितिः स्यादिति । इत्थञ्च यत्र ज्ञान- द्वयं तत्रापि विशिष्टज्ञानं कल्पनीयम् फलमुखगौरवस्या- दोषत्वात्” सि० मुक्ता० । परामर्शस्तु अनुमितौ करणं व्याप्तिज्ञानरूपकरणजन्यत्वात् अनुमितिहेतुत्वाच्च यथोक्तं “व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्तिधीर्भवेत्” भाषा० “अनुमायाम् अनुमितौ व्याप्तिज्ञानं करणम् परामर्शो व्यापारः । तथा हि येन पुरुषेण महानसादौ धूमे वह्नेर्व्याप्तिर्गृहीता पश्चात् स एव पुरुषः क्वचित् पर्व- तादौ अविच्छिन्नमूलां धूमलेखां पश्यति तदनन्तरं धूमो वह्निव्याप्य इत्येवं रूपं व्याप्तिस्मरणं भवति । तस्माच्च वह्निव्याप्यधूमवानयमिति ज्ञानं मवति स एव परामर्श इत्यच्यते । तदनन्तरं पर्वतोऽयं वह्निमानिति ज्ञानं जायते । तदेवानुमितिः” सि० मुक्ता० । तत्र विवेचनं च युक्त्या श्रुतार्थावधारणम् “नोपदेशश्रवणेपि कृत- कृत्यता परामर्शादृते विरोचनवत्” सा० सू० “परामर्शो गुरुवाक्यतात्पर्य्यनिर्णायको विचारः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4242-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परामर्शः, पुं, (परामृश्यते इति । परामर्शन- मित्यर्थः । परा + मृश् + भावे घञ् ।) युक्तिः । विवेचनम् । तत्पर्य्यायः । वितर्कः २ उन्नय- नम् ३ विमर्षणम् ४ अध्याहारः ५ तर्कः ६ ऊहः ७ । इति हेमचन्द्रः ॥ तर्कशास्त्रे तु व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्म्मताज्ञानम् । यथा, -- “व्याप्यस्य पक्षधर्म्मत्वधीः परामर्श उच्यते ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ अस्यार्थः “व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षेणसह वैशिष्ठ्या वगाहिज्ञानमनुमितिजनकम् । तच्च व्याप्यः पक्षे इति ज्ञानं पक्षो व्याप्यवान् इति ज्ञानं वा ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ स चानुमित- व्यापारः । यथा, -- “व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्तिधीर्भवेत् ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ अस्यार्थः । “अनुमायामनुमितौ व्याप्तिज्ञानं कारणं परामर्शो व्यापारः । तथा हि । येन पुरुषेण महानसादौ धूमे वह्नेर्व्याप्तिर्गृहीता पश्चाच्च स एव पुरुषः क्वचित् पर्व्वतादौ अवि- च्छिन्नमूलां धूमरेखां पश्यति तदनन्तरं धूमो वह्निव्याप्य इत्येवं रूपं व्याप्तिस्मरणं तस्य पुरु- षस्य भवति पश्चाच्च वह्निव्याप्यधूमवान् पर्व्वत इति ज्ञानं भवति स एव परामर्श इत्युच्यते ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-055-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
परामर्शकर्यकारणभावविचारपरामर्शकारणपक्षतावादपरामर्शग्रन्थपरामर्शग्रन्थरहस्यपरामर्शटिप्पनीपरामर्शनपरामर्शपूर्वपक्षग्रन्थक्रोडपरामर्शपूर्वपक्षग्रन्थटीकापरामर्शपूर्वपक्षग्रन्थदीधितिटीकापरामर्शपूर्वपक्षग्रन्थप्रकाशपरामर्शपूर्वपक्षग्रन्थविवेचनपरामर्शपूर्वपक्षग्रन्थानुगमपरामर्शपूर्वपक्षरहस्यपरामर्शरहस्यपरामर्शवादपरामर्शवादार्थपरामर्शविचारपरामर्शसिद्धान्तग्रन्थक्रोडपरामर्शसिद्धान्तग्रन्थटीकापरामर्शसिद्धान्तग्रन्थप्रकाशपरामर्शसिद्धान्तग्रन्थविवेचनपरामर्शसिद्धान्तग्रन्थालोकपरामर्शसिद्धान्तरहस्यपरामर्शहेतुताविचारपरामर्शित्वपरामर्शिन्
🔁 जिनके अर्थ में "परामर्श" आता है (15)
मंत्र गोप्य या रहस्यपूर्ण बात । सलाह । परामर्शमंत्रण परामर्श । मंत्रणा । सलाह । राय । मशवरामंत्रणा परामर्श । सलाह । मशवरा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—लेनाप्रतिजल्प परामर्श । संमति । सलाहप्रतिजल्पक आदरणीय, अनुकूल या योग्य कथन । परामर्शसलाह संमति । परामर्श । राय । सशवरा । क्रि॰ प्र॰ — पूछना । देना । — बताना ।—…मशविरा सलाह । परामर्श । मंत्रणा । यौ॰—सलाह मशविरा = परामर्शअनुसंधी परामर्शमुशावरत विचार विनिमय । मंत्रणा । परामर्श । मशविरागोष्ठ गौओं के रहने का स्थान । गोशालागोष्ठी वहुत से लोगों का समूह । सभा । मंडलीप्रदेशन वह जो कुछ किसी बडे़ या राजा को उपहार के रूप में दिया जाय । भेंट । नजरविमर्श किसी तथ्य का अनुसंधान । किसी बात का विवेचन या विचारमसलहत ऐसी गुप्त युक्ति अथवा छिपी हुई भलाई जो सहमा ऊपर से देखने से जानी न जा …सीक्रेट छिपा हुआ । गुप्त । पोशीदा । जैसे, सीक्रेट पुलिस । सीक्रेट कमिटी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें