🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:02:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुमान
anumāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुमान संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ अनुमानित, अनुसित]
१. अटकल अंदाजा ।
२. विचार । भावना । कयास ।
३. न्याय के अनुसार प्रमाण के चार भेदो में से एक । विशेष—इससे प्रत्यक्ष साधन द्वारा अप्रत्यक्ष साध्य की भावना होती है । इसके तीन भेद हैं—(को) पूर्ववत् या केवलान्वयी जिसमें कारण द्वारा कार्य का ज्ञान हो । जैसे, बादल देखकर यह भावना करना कि पानी बरसेगा । (ख) शेषवत् या व्यतिरेकी, जिसमें कार्य को प्रत्यक्ष देखकर कारण का अनुमान किया जाय । जैसे, नदी की बाढ़ देखकर अनुमान करना कि उसके चढ़ाव की और पानी बरसा है । और (ग) सामान्यतोदृष्ट या अन्वयव्यतिरेकी, जिसमें नित्यप्रति के सामान्य व्यापार को देखकर विशेष व्यापार का अनुमान किया जाता है । जैसे, किसी वस्तु को स्थानांतर में देखकर उसके वहाँ लाए जाने का अनुमान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अनु-मान m. permission, consent, TBr.; Kāṭh.
2. अनु-मान n. the act of inferring or drawing a conclusion from given premises
inference, consideration, reflection
guess, conjecture
one of the means of obtaining true knowledge (see प्रमाण).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (36,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुमानं 1 Inferring as the instrument of an अनुमिति, conclusion from given premises; an inference, conclusion; one of the four means of obtaining knowledge according to the Nyāya system; (अनुमितिकरणमनुमानं तच्च धूमो वह्निव्याप्य इति व्याप्तिज्ञानं. It is of two kinds स्वार्थानुमानं & परार्थानुमानं); प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमं । त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥ Ms. 12. 105. --2 A guess, conjecture, sign to know; इंगितैरनुमानैश्च मया ज्ञेया भविष्यति Rām. --3 Analogy, similarity; आत्मनो हृदयानुमानेन प्रेक्षसे Ś. 5 you judge (of others) by the analogy of your own heart; स्वानुमानात्कादंबरीमुत्प्रेक्ष्य K. 305. --4 (In Rhet.) A figure which consists in a notion, expressed in a peculiarly striking manner, of a thing established by proof; S. D. 711; यत्र पतत्यबलानां दृष्टिर्निशिताः पतंति तत्र शराः । तच्चापरोपितशरो धावत्यासां [] पुरः स्मरो मन्ये ॥ अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः K. P. 10. --Comp. --उक्ति f. reasoning; logical inference.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0077-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुमान न० अनु--मि--मा--वा भावादौ ल्युट् । व्याप्यस्य ज्ञानेन व्यापकस्य निश्चये, यथा वह्निर्धूमस्य व्यापक इति धूमस्तस्य व्याप्त इत्येवं तयोः भूयः सहचारं पाकस्थानादौ दृष्ट्वा पश्चात् पर्वतादौ उद्धूयमानशिखस्य धूमस्य दर्शने तत्र वह्निरस्तीति निश्चीयते । करणे ल्युटि । तद्धेतुभूते धूमादौ । “तच्चानुभानं त्रिविधमिति” चित्तामणिः । श्रुतेरेच स्वतः प्रामाण्यं, यत्र श्रुतिः साक्षात् न श्रूयते तत्र स्मृतिवाक्यात् श्रुतिवाक्यमनुभीयते इति श्रुत्यनुमापकं [] स्मृतिवाक्यमप्यनुमानपदेनाभिधीयते इति मीमांसकाः । “विरोधे त्वनपेक्षमसति ह्यनुमानमिति जै० मू० । इयं स्मृतिः वेदमूलिका आप्तवाक्यत्वादित्येवमनुमानाकारः इति । “दृष्टमनुमानमाप्तवचनञ्च सर्व्वप्रमाणसिद्धत्वादिति सा० का० । “अतीन्द्रियस्य सिद्धिरनुमानादिति” सांख्य० सू० “प्रत्यक्षपरिकलितमप्यर्थमनुमानेन वुभुत्सन्ते” इति वाच० “प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रञ्च विविधागममिति मनुः । “एवमनुमाने निरूपिते तस्मात् पुरुषधौरेयसिद्धिरिति” चिन्ता० “नानुमानं रसादीनामिति सा० द० “सपरिकर मनुमानं निरूप्येति” चिन्तामणिदीधितिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0181-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुमानं, क्ली, (अनु + मा + ल्युट् ।) अनुमिति- करणं । अनुमितिः । इति चिन्तामणिः ॥ तत्पर्य्या- यः । अनुमा २ इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-050-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुमान" आता है (28)
अनुमा अनुमान । अनुमितिसंभावन कल्पना । भावना । अनुमानअनुमिति अनुमानमीमांसा किसी तत्व का विचार, निर्णय या विवेचन । अनुमान, तक आदि द्वारा यह स्थिर …संभावना कल्पना । भावना । अनुमान । फर्जअटकल अनुमान । कल्पनाकयास अनुमान । अटकल । सोच विचार । ध्यान । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—कया…अंदाज अटकल । अनुमानगुमान अनुमान । कयासअंदाजा अटकल । अनुमानतखमीना अंदाज । अनुमान । अटकल । क्रि॰ प्र॰—करना ।—लगानाएस्टिमेट अंदाज । तखमीना । अनुमान । जैसे,— 'इसमें कितना खर्च पड़ेगा, इसका एस्टिम…अटकलपच्चू मोटा अंदाज । कपोल कल्पना । अनुमान । जैसे—इस अटकलपच्चू से काम न चलेगा ।…ऊह क्लेश या दु:ख सूचक शब्द । ओहलेखा गणना । गिनती । हिसाब किताब । जैसे,—(क) आमदनी और खर्च का लेखा लगा लो । …ज्ञान वस्तुओं और विषयों की वह भावना जो मन या आत्मा को हो । बोध । जानकारी । प…प्रमाण वह कारण या मुख्य हेतु जिससे ज्ञान हो । वह बात जिससे किसी दूसरी बात का …वितर्क एक तर्क के उपरांत होनेवाला दूसरा तर्क । युक्ति । दलीलपरामर्श पकड़ना । खींचना । जैसे, केश परामर्शप्रतिपत्ति प्राप्ति । पानाअभ्यूह तर्क । बहसकल्पना रचना । बनावट । सदावट । यौ॰— प्रबंधकल्पनासमुन्नय प्राप्ति । लाभप्रतर्क तर्क । वाद विवादहसब अनुसार । रू से । मुताबिक । हस्ब । जैसे— हसब हैसियत, हसब कानून । यौ॰—हस…उनमान पु संज्ञा पुं॰ख्याल ध्यान । मुहा॰—ख्याल करना = सोचना । याद करना । ख्याल पड़ना = ध्याब में …अंदेशा सोच । चिंता । फिक्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें