🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:39:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ज्ञान
jñāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोक्ष-विषयक बुद्धि 'ज्ञान' कहलाती है (1.5.7)
दृष्टि (3.3.45) आँख · देखना
संविद् (स्त्री॰) (3.3.100) वार्तालाप · प्रतिज्ञा · युद्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्ञान n. knowing, becoming acquainted with, knowledge, (esp.) the higher knowledge (derived from meditation on the one Universal Spirit), ŚāṅkhŚr. xiii; Gobh.; Mn. &c.
‘knowledge about anything, cognizance’, see -तस् & अ- (ज्ञानाद् अ-ज्ञानाद् वा, knowingly or ignorantly, xi, 233)
conscience, MBh.
= ˚नेन्द्रिय, KaṭhUp. vi, 10
engaging in (gen., e.g. सर्पिषस्, ‘in sacrifice with clarified butter’), Pāṇ. ii, 2, 10, Vārtt., Pat.
N. of a Śakti, Rasik. xiv, 36; RāmatUp. i, 90, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (426,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्ञानं [ज्ञा-भावे ल्युट्] 1 Knowing, understanding, becoming acquainted with, proficiency; सांख्यस्य योगस्य च ज्ञानं Māl. 1. 7. --2 Knowledge, learning; बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति Ms. 5. 109; [] ज्ञाने मौनं क्षमा शत्रौ R. 1. 22. --3 Consciousness, cognizance, knowledge; ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि Ms. 8. 288. knowingly or unknowingly, consciously or unconsciously. --4 Sacred knowledge; especially, knowledge derived from meditation on the higher truths of religion and philosophy which teaches man how to understand his own nature and how he may be reunited to the Supreme spirit (opp. कर्मन्); cf. ज्ञानयोग and कर्मयोग in Bg. 3. 3. --5 The organ of intelligence, sense, intellect. --6 Conscience. --7 The Supreme spirit. --8 An epithet of Viṣṇu. --9 The Vedās taken collectively. --Comp. --अंनुत्पादः ignorance, folly. --अपोहः forgetfulness. --अभ्यासः {1} study. {2} thinking, reflection. --आत्मन् a. allwise. --इंद्रियं an organ of perception; (these are five त्वच, रसना, चक्षुस्, कर्ण and घ्राण the skin, tongue, eye, ear and nose; see बुद्धिंद्रिय under इंद्रिय). --कांडं that inner or esoteric portion of Veda which refers to true spiritual knowledge, or knowledge of the Supreme spirit, as distinguished from the knowledge of ceremonial rites (opp. कर्भकांड). --कृत a. done knowingly or intentionally. --गम्य a. attainable by the understanding. --चक्षुस् n. the eye of intelligence, the mind's eye, intellectual vision (opp. चर्मचक्षुस्); सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा Ms. 2. 8; 4. 24. (--m.) a wise and learned man. --तत्त्वं true knowledge, knowledge of god. --तपस् n. penance consisting in the acquisition of true knowledge. --दः a preceptor. --दा an epithet of Sarasvatī. --दुर्बल a. wanting in knowledge. --निश्चयः certainty, ascertainment. --निष्ठ a. intent on acquiring true (spiritual) knowledge. --पतिः {1} the Supreme spirit. {2} a teacher, preceptor. --मुद्र a. ‘having the impress of wisdom’, wise. --मूल a. foundeb on spiritual knowledge. --यज्ञः a man possessed of true or spiritual knowledge, philosopher. --योगः contemplation as the principal means of, attaining the Supreme spirit or acquiring true or spiritual knowledge. --लक्षणं, --णा {1} indication, sign, a means of knowing or inferring. {2} (in logic) sign or proof of knowledge; [] subsequent derived from antecedent knowledge. --विज्ञानं {1} sacred and miscellaneous knowledge. {2} the Vedas with the supplementary branches of knowledge, such as medicine, arms, &c. --शास्त्रं the science of fortune-telling. --साधनं {1} a means of acquiring true or spiritual knowledge. {2} an organ of perception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0518-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्ञानं, क्ली, (ज्ञा + भावे ल्युट् ।) विशेषेण सामान्येन चावबोधः ॥ “मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।” इत्यमरः । १ । ५ । ६ ॥ अस्यार्थः । “मोक्षे शिल्पे शास्त्रे च या धीः सा ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते एषा विशेषप्रवृत्तिः । अन्यत्र घटपटादौ या धीः सापि ज्ञानं विज्ञान- ञ्चोच्यते एषा सामान्यप्रवृत्तिः । मोक्षे धीर्ज्ञानं विज्ञानञ्च यथाज्ञानान्मुक्तिरिति सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति इति । अन्यत्र यथा ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे इति घटत्वप्रकारकज्ञानमिति ये केचित् प्राणिनो लोके सर्व्वे विज्ञानिनो मताः इति । ब्रह्मणो नित्यविज्ञानानन्दरूपत्वादिति एवं चित्रज्ञानं व्याकरणज्ञानं घटपदविज्ञानमित्यादिकं प्रयु- ज्यत एव । मोक्षनिमित्तं शिल्पशास्त्रयोर्धी- र्ज्ञानमुच्यते तन्निमित्ततोऽन्यनिमित्तं या तयोर्धीः सा विज्ञानमिति केचित् । मोक्षविषया मोक्ष- फला धीर्ज्ञानं अन्यधीर्विज्ञानं क्वान्यत्र इत्याह शिल्पशास्त्रयोरिति केचित् । अवबोध इत्य- ध्याहृत्य मोक्षविषये अवबोधो धीः अन्यत्र घटपटादिविज्ञानं शिल्पशास्त्रविषये विज्ञान- मिति केचित् ।” इति भरतः ॥ * ॥ योगशास्त्र- मते तु । “एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणाञ्च सव्वशः । आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् ॥” इति मोक्षधर्म्मः ॥ “एकत्वं बुद्धिमात्रेणावस्थानं बुद्धिवृत्तिनिरोध इति यावत् ।” इति तट्टीका ॥ * ॥ “अमानित्वमदम्मित्वमहिंसाक्षान्तिरार्जवम् । आचार्य्योपासनं शौचं स्थैर्य्यमात्मविनिग्रहः ॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्त्रदारगृहादिषु । नित्यञ्च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥” सात्त्विकराजसतामसभेदेन तत्त्रिविधम् । सात्विकं यथा, -- “सर्व्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ॥” राजसं यथा, -- “पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्वि- धान् । वेत्ति सर्व्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥” [] तामसं यथा, -- “यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्य्ये सक्तमहेतुकम् । अतत्वार्थवदल्पञ्च तत्तामसमुदाहृतम् ॥” ३ ॥ इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । २० -- २२ ॥ “सर्व्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु विभक्तेषु परस्परं व्यावृत्तेषु अविभक्तमनुस्यूतं एकमव्ययं निर्विकारं भावं परमात्मतत्त्वं येन ज्ञानेनेक्षते आलोचयति तज्ज्ञानं सात्विकं विद्धि ॥ १ ॥ सर्व्वेषु भूतेषु नानाभावान् वस्तुत एवानेकान् क्षेत्रज्ञान् पृथग्विधान् सुखिदुःखित्वादिरूपेण विलक्षणान् येन ज्ञानेन वेत्ति तज्ज्ञानं राजसं विद्धि ॥ २ ॥ एकस्मिन् कार्य्ये देहे प्रतिमादौ वा कृत्- स्नवत् परिपूर्णवत् सक्तं एतावानेव आत्मा ईश्वरो वा इत्यभिनिवेशयुक्तं अहैतुकं निरुप- पत्तिकं अतत्त्वार्थवत् परमार्थालम्बनशून्यं अत- एवाल्पं तुच्छं अल्पविषयत्वात् अल्पफलत्वाच्च यदेवम्भूतं ज्ञानं तत् तामसमुदाहृतम् ॥” ३ ॥ इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ न्यायमते तु । “अप्रमा च प्रमा चैव ज्ञानं द्विविधमुच्यते । तच्छून्ये तन्मतिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता ॥ तत्प्रपञ्चो विपर्य्यासः संशयोऽपि प्रकीर्त्तितः । आद्यो देह आत्मबुद्धिः शङ्खादौ पीतिमा मतिः ॥ भवेन्निश्चयरूपा सा संशयोऽथ प्रदर्श्यते । किं स्विन्नरो वा स्थाणुर्व्वेत्यादि बुद्धिस्तु संशयः । तदभावाप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निर्णयः ॥ स संशयो भवेद्या धीरेक
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ज्ञान" आता है (60)
ज्ञ ज्ञान । बोधबोध भ्रम या अज्ञान का अभाव । ज्ञान । जानकारी । जानने का भावकेतु ज्ञानवयुन ज्ञान । बुद्धि । बौद्धिक चेतनाप्रमा चेतना । ज्ञान । बोधसंवेद सुख दुःख आदि का जान पड़ना । अनुभव । वेदना । ज्ञान । बोधकलंदिका ज्ञान । बुद्धिप्रतीति ज्ञान । जानकारीविज्ञान ज्ञान । जानकारीचित् चैतन्य । चेतना । ज्ञान । यौ॰—चिदाकाश । चिदानंद । चिन्मयअधिगम प्राप्ति । पहुँच । ज्ञान । गतिअवभास ज्ञान । प्रकाशआज्ञान अवगम । ज्ञान । बोधसंविद् चेतना । चैतन्य । ज्ञान शक्तिप्रज्ञा बुद्धि । ज्ञान । ज्ञप्ति । मतिहिस अनुभव । ज्ञान । बोधरात्र ज्ञान । ज्ञानोपदेशपरिचिति परिचय । ज्ञान । अभिज्ञता । जानकारीपरिज्ञा ज्ञानउपोद्ग्रह अंतर्दृष्टि । ज्ञानप्रविचेतन बोध । समझ । ज्ञानपरिबोध ज्ञानमा लक्ष्मीभाण नाट्यशास्त्रानुसार एक प्रकार का रूपक जो नाटकादि दस रूपकों के अतर्गत है…उपगम पास जानावासन सुगंधित करना । बासना । धूपनग्राह मगर । घड़ियालपरिचय किसी विषय या वस्तु के संबंध की प्राप्त की हुई अथवा मिली हुई जानकारी । …मन्या गले की एक शिरा या नस । मन्यकामस्कर वंश । वाँसवासना प्रत्याशाउपादान प्राप्ति । ग्रहण । स्वीकारचैतन्य चितस्वरुप आत्मा । चेतन आत्माविकिरण छितराना । इधर उधर बिखेरनावित्ति विचारहृष्टि हर्ष । प्रसन्नताअवग्रहण अनादर । अवमान । अपमानप्रज्ञान (सं॰)प्रज्ञप्ति जताने का भाव । ज्ञात कराने की क्रिया या भावभान प्रकाश । रोशनीइंगन चलना । काँपनापंडा किसी तीर्थ या मंदिर का पुरोहित या पुजारी । तीर्थ पुरोहित । मंदिर का पु…विदा बुद्धि । अक्ल । समझअवबोध जगना । जगनाउपगति प्राप्ति । स्वीकारतमोहर चंद्रमाबोधनी प्रबोधिनी एकादशीवीक्ष दृष्टि । देखना । ताकनावेदना दुःख या कष्ट आदि का होनेवाला अनुभव । पीड़ा । व्यथा । तकलोफअवबोधन चोतावती । ज्ञापनसंज्ञा चेतना । होशहृल्लेख चिंतन । तर्क । अनुशोचनप्रतिबोध जागरण । जागनाचेत चित्त की वृत्ति । चेतना । संज्ञा । होशउपगमन पास जानासंज्ञान संकेत । इशाराअवकलन इकट्टा करके मिला देनाविपस् मेधा । बुद्धिवीक्षा देखने की क्रिया । वीक्षण । दर्शनसाधनीय साधना करने के योग्य । साधने या सिद्ध करने लायक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें