🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:56:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विज्ञान
vijñāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अन्यत्र, शिल्प और शास्त्रों की बुद्धि 'विज्ञान' (1.5.7)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विज्ञान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ज्ञान । जानकारी ।
२. किसी विशिष्ट विषय के तत्वों या सिद्धांतों आदि का विशेष रूप से प्राप्त किया हुआ ज्ञान जो ठीक क्रम से एकत्र या संगृहीत हो । किसी विषय की जानी हुई बातों का ठीक तरह से किया हुआ संग्रह जो एक अलग शास्त्र के रूप में हो । शास्त्र । जैसे,—पदार्थ विज्ञान, राजनीति विज्ञान, शरीर विज्ञान, ज्योतिर्विज्ञान, समाज- विज्ञान आदि ।
३. किसी विषय का अनुभवजन्य, पूरा और अच्छा ज्ञान । कार्यकुशलता ।
४. कर्म ।
५. माया या अविद्या नाम की वृत्ति ।
६. बौद्धों के अनुसार आत्मा के स्वरूप का ज्ञान । आत्मा का अनुभव ।
७. ब्रह्म ।
८. आत्मा ।
९. आकाश ।
१०. निश्चयात्मिका बुद्धि ।
११. मोक्ष ।
१२. संगीत (को॰) ।
१३. चौदह विद्याओं का ज्ञान (को॰) ।
१४. व्यवसाय । नियोजन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-ज्ञान n. (ifc. f(आ). ) the act of distinguishing or discerning, understanding, comprehending, recognizing, intelligence, knowledge, AV. &c. &c.
skill, proficiency, art, Uttamac.
science, doctrine, Suśr.
worldly or profane knowledge (opp. to ज्ञान, ‘kn˚ of the true nature of God’), Mn.; MBh. &c.
the faculty of discernment or of right judgement, MBh.; R. &c.
the organ of kn˚ (= मनस्), BhP.
(ifc.) the understanding of (a particular meaning), regarding as, Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 17; 66 &c.
(with Buddhists) consciousness or thought-faculty (one of the 5 constituent elements or Skandhas, also considered as one of the 6 elements or Dhātus, and as one of the 12 links of the chain of causation), Dharmas. 22; 42; 58 (cf. MWB. 102; 109)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (961,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विज्ञानं 1 Knowledge, wisdom, intelligence, understanding; Pt. 1. 24; 5. 3; विज्ञानमयः कोशः ‘the sheath of intelligence’ (the first of the five sheaths of the soul). --2 Discrimination, discernment. --3 Skill, proficiency; प्रयोगविज्ञानं Ś. 1. 2. --4 Worldly or profane knowledge, knowledge derived from worldly experience (opp. ज्ञान which is ‘knowledge of Brahma or Supreme Spirit’); ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः Bg. 7. 2, 3. 41; (the whole of the 7th Adhyāya of Bg. explains ज्ञान and विज्ञान). --5 Business, employment. --6 Music. --7 Knowledge of the fourteen lores. --Comp. --ईश्वरः N. of the author of the Mitākṣarā, a commentary on Yājñavalkya's Smṛti. --पादः N. of Vyāsa. --मातृकः an epithet of Buddha. --वादः the theory of knowledge, the doctrine taught by Buddha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0972-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विज्ञान न० वि + ज्ञा ल्युट् । १ ज्ञाने २ कर्मणि मेदि० ३ शि- [] ल्पादिज्ञाने अमरः । ४ वेदान्तोक्ते अविद्यावृत्तिमेदे च । ५ बौद्धमतसिद्धे आत्मरूपे ज्ञाने च । “चतुर्दशानां विद्यानां धरणं हि यथार्थतः । विज्ञानमितरत् विद्यात् येन धर्मो विवर्द्धते” कूर्मपु० १४ अ० उक्ते ६ चतुर्दशविद्याज्ञाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4898-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विज्ञानं, क्ली, (वि + ज्ञा + ल्युट् ।) ज्ञानम् । कर्म्म । इति मेदिनी । ने, ११३ ॥ कार्म्मणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ “मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्प- शास्त्रयोः ॥” इत्यमरः ॥ “विशेषेण सामान्येन चावबोधो मोक्षो मुक्तिः शिल्पं चित्रादिशास्त्रं व्याकरणादि । मोक्षे शिल्पे शास्त्रे च या धीः सा ज्ञानं विज्ञानञ्चो- च्यते एषा विशेषप्रवृत्तिः । अन्यत्र घटपटादौ या धीः सापि ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते । एषा सामान्यप्रवृत्तिः । मोक्षे धीर्ज्ञानं विज्ञानञ्च यथा । ज्ञानान्मुक्तिरिति । सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति इति । अन्यत्र यथा । ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे इति । घटत्वप्रकारकज्ञानमिति । ये केचित् प्राणिनो लोके सर्व्वे विज्ञानिनो मता इति । ब्रह्मणो नित्यविज्ञानानन्दरूपत्वात् इति । एवं चित्रज्ञानं व्याकरणज्ञानं घटपटविज्ञानमित्या- दिकं प्रयुज्यत एव । तद्विगमे गरुत्मदादिशब्द- वत् गरुत्मच्छब्दो हि गरुडे पक्षिमात्रे च वर्त्तते । मोक्ष इति निमित्तसप्तमी मोक्षनिमित्तं शिल्पशास्त्रयोर्धोर्ज्ञानमुच्यते । तन्निमित्ततो- ऽन्यनिमित्तं या तयोर्धीः सा विज्ञानमिति केचित् । मोक्षविषया मोक्षफला धीर्ज्ञानं अन्यधीर्व्विज्ञानम् । क्वान्यत्र इत्याह शिल्प- शास्त्रयोरिति केचित् । अवबोध इत्यध्याहृत्य मोक्षविषयेऽवबोधो धीर्ज्ञानं अन्यत्र घटपटादि- विज्ञानं शिल्पशास्त्रविषये विज्ञानमिति केचित् । जानातेरनट् ज्ञानं विविधं विरूपं वा ज्ञानं विज्ञानम् ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ * ॥ तत्तु ब्राह्मणस्य लक्षणविशेषः । यथा, -- “क्षमा दया च विज्ञानं सत्यञ्चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम् ॥” ज्ञानविज्ञानयोर्लक्षणं यथा, -- “चतुर्द्दशानां विद्यानां धारणं हि यथार्थतः । विज्ञानमितरं विद्याद्येन धर्म्मो विवर्द्धते ॥ अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थञ्चैवोपलभ्य तु । धर्म्मकार्य्यान्निवृत्तश्चेन्न तद्विज्ञानमिष्यते ॥ यया स देवो भगवान् विद्यते यत्र विद्यते । [] साक्षादेव महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्त्तितम् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १४ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-383-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विज्ञान" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬