🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:20:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बोध
bodha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बोध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भ्रम या अज्ञान का अभाव । ज्ञान । जानकारी । जानने का भाव ।
२. तसल्ली । धीरज । संतोष । उ॰— जोध नाम तब जब मन कौ निरोध होइ, बोध कौं बिचारि सोध आतमा को करिए ।—सुंदर॰ ग्र॰, भा॰ २, पृ॰ ६१० । क्रि॰ प्र॰—देना ।—होना । यौ॰—बोधकर । बोधगम्य । बोधवासर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोध mfn. knowing, understanding, AṣṭāvS. (cf. g. ज्वलादि)
बोध m. waking, becoming or being awake, consciousness, AV.; MBh. &c.
the opening of blossom, bloom, Cat.
the taking effect (of spells; acc. with प्र-√ या, ‘to begin to take effect’), ib.
exciting (a perfume), Var.
perception, apprehension, thought, knowledge, understanding, intelligence, Kāv.; Rājat.; Pur.
designation, Sāh.; Pāṇ., Sch.
awakening, arousing, W.
making known, informing, instructing, MW.
Knowledge personified as a son of Buddhi, Pur.
N. of a man, MārkP. (cf. Pāṇ. iv, 1, 107)
pl. N. of a people, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (734,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बोध a. Knowing, understanding. --धः [बुध्-भावे घञ्] 1 Perception, knowledge, apprehension, observation, conception; बालामां सुखबोधाय T. S. --2 Idea, thought. --3 Understanding, intellect, intelligence, wisdom. --4 Waking up, becoming awake, a waking state, consciouness. --5 Opening, blooming, expanding. --6 Instruction, advice, admonition. --7 Awakening, rousing. --8 An epithet, designation. --9 N. of a district. --Comp. --अतीत a. unknowable, incomprehensible. --कर a. one who teaches or informs. --(रः) {1} a bard or minstrel who wakes up his master by singing appropriate songs in the morning. {2} an instructor, a teacher. --गम्य a. intelligible. --पूर्व a. intentional, conscious; cf. अबोधपूर्व Ś. 5. 2. --वासरः the eleventh day in the bright half of Kārtika when Viṣṇu is supposed to rise from his four months' sleep; see Me. 110, and प्रबोधिनी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0800-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बोध पु० बुध--भावे घञ् । १ ज्ञाने त्रिका० । २ ज्ञागरे च ३ देशभेदे भा० भी० ९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4590,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बोधः, पुं, (बोधनमिति । बुध् + भावे घञ् ।) ज्ञानम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा मार्क- ण्डेये । २६ । १ । “वर्द्धमानं सुतं सा तु राजपत्नी दिने दिने । तमुल्लापादिना बोधमनयन्निर्ममात्मकम् ॥” अयं हि बुद्धेर्जातः । तथाहि मार्कण्डेये । ५० । २७ । “बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् । व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत ॥” ऋषिविशेषः । यथा मार्कण्डेये । ७६ । २८ ॥ “तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा । बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः ॥” सूर्य्यरूपभेदः । यथा, मार्कण्डेये । १०१ । १९ । “बोधश्चावगतिश्चैव स्मृतिर्विज्ञानमेव च । इत्येतानीह रूपाणि तस्य रूपस्य भास्वतः ॥” जागरणकालः । चैतन्यम् । यथा, मार्क- ण्डेये । ८१ । ६७ । “प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु । बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-437-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बोध" आता है (19)
ज्ञ ज्ञान । बोधज्ञान वस्तुओं और विषयों की वह भावना जो मन या आत्मा को हो । बोध । जानकारी । प…प्रमा चेतना । ज्ञान । बोधसंवेद सुख दुःख आदि का जान पड़ना । अनुभव । वेदना । ज्ञान । बोधआज्ञान अवगम । ज्ञान । बोधहिस अनुभव । ज्ञान । बोधप्रविचेतन बोध । समझ । ज्ञानइदराक ज्ञान । बोध । समझबूझबुध सौर जगत् का एक ग्रह जो सूर्य के सबसे अधिक समीप रहता है । विशेष— यह प्र…भाण नाट्यशास्त्रानुसार एक प्रकार का रूपक जो नाटकादि दस रूपकों के अतर्गत है…उपादान प्राप्ति । ग्रहण । स्वीकारप्रबोधन जागरण । जागनाकलना गणना । हिसाबअवबोध जगना । जगनासंविद् चेतना । चैतन्य । ज्ञान शक्तिचेत चित्त की वृत्ति । चेतना । संज्ञा । होशसंवेदन अनुभव करना । सुख दुःख आदि की प्रतीति करना । क्लेश, आनंद, शीत, ताप आदि …संज्ञान संकेत । इशाराहृदयलेख औत्सुक्य । चिंता । व्यग्रता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें