🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:34:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बोध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बोध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बोध

अर्थ: जानना, समझना

संस्कृत: अवगमने

अंग्रेज़ी: to know,to understand,to be awakened with knowledge, to be restored to senses,to think, to learn

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बुध् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. बोध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. बोध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बुध् (भ्वादिगण) · अर्थ: जानना, समझना (अवगमने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबोधतात् / बोधताद् / बोधतुबोधताम्बोधन्तु
मध्यमबोध / बोधतात् / बोधताद्बोधतम्बोधत
उत्तमबोधानिबोधावबोधाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बोधति · लिट्: बुबोध · लुट्: बोधिता · लृट्: बोधिष्यति · लोट्: बोधतात् · लङ्: अबोधत् · विधिलिङ्: बोधेत् · आशीर्लिङ्: बुध्यात् · लुङ्: अबोधीत् · लृङ्: अबोधिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बोधन · ण्वुल्: बोधकः · तृच्: बोधिता · ण्यत्: बोध्यः · तव्य: बोधितव्यः · अनीयर्: बोधनीयः · क्त: बुधितः · क्तवतु: बुधितवान् · शतृ: बोधन् · स्य-शतृ: बोधिष्यन् · क्त्वा: बुधित्वा · ल्यप्: प्रबुध्य · तुमुन्: बोधितुम् · णमुल्: बोधम् · घञ्: बोधः · क्तिन्: बुद्धि · क्वसु: बुबुध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बुध्
बुध्
budh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
बुध के नाम (1.3.28) रौहिणेय · सौम्य
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (1.3.5) बृहस्पति · ऐरावत · पुण्डरीक · वामन · कुमुद · अंजन
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बुध् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxi, 11) बोधति, ˚ते; cl. 4. Ā. xxvi, 63 बुध्यते (ep. also P. ˚ति; pf. P. बुबोध, MBh.; Subj. बुबोधति, RV.; Ā. बुबुधे, p. बुबुधान, ib.; aor. P. Subj. बोधिषत्, ib. ; Impv. बोधि, ib.; Ā. 3. pl. अबुध्रम्, ˚रन्; p. बुधान, ib. Subj. बुधन्त, ib.; अभुत्सि, ib.; Prec. Ā. भुत्सीष्ट, Pāṇ. i, 2, 11, Sch.; fut. भोत्स्यति, ˚ते, Br. &c.; बोद्धा Gr.; ind.p. बुद्ध्वा, Yājñ.; MBh.; -बुध्य, Br. &c.; inf. बुधे, Br.; बुधि, RV.; बोद्धुम्, MBh. &c.), to wake, wake up, be awake, RV. &c. &c.; to recover consciousness (after a swoon), Kāvyād.; Bhaṭṭ. (aor. Pass. अबोधि); to observe, heed, attend to (with acc. or gen.), RV.; to perceive, notice, learn, understand, become or be aware of or acquainted with, RV. &c. &c.; to think of i.e. present a person (‘with’ instr.), RV. iv, 15, 7; vii, 21, 1; to know to be, recognize as (with two acc.), MBh.; R. &c.; to deem, consider or regard as (with two acc.), R.; Kathās. : Pass. बुध्यते (aor. अबोधि), to be awakened or restored to consciousness; See above: Caus. बोधयति, ˚ते (aor. अबूबुधत्; Pass. बोध्यते), to wake up, arouse, restore to life or consciousness, RV. &c. &c.; to revive the scent (of a perfume), VarBṛS.; to cause (a flower) to expand, Kāv.; to cause to observe or attend, admonish, advise, RV. &c. &c.; to make a person acquainted with, remind or inform of, impart or communicate anything to (with two acc.), MBh.; Kāv. &c.: Desid. बुभुत्सति, ˚ते (Gr. also बुबोधिषति, ˚ते, and बुबुधिषति, ˚ते), to wish to observe, desire to become acquainted with, Nyāyas.; BhP. : Desid. of Caus. See बिबोधयिषु and बुबोधयिषु: Intens. बोबुधीति (Gr. also बोबुध्यते, बोबोद्धि), to have an insight into, understand thoroughly (with acc.), Subh.
बुध् [cf. Zd. bud; Gk. πυθ for (ϕυθ) in πυνθάνομαι, πυθέσθαι, Slav. bǔděti, bǔdrǔ; Lith. budė́ti, budrùs; Goth. biudan; Germ. biotan, bieten; Angl.Sax. béodan; Eng. bid.]
2. बुध् mfn. (nom. भुत्) awaking (cf. उषर्बुध्)
intelligent, wise (cf. अ-बुध्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (733,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बुध् {c1c} U., {c4c} A. (बोधति-ते, बुध्यते, बुद्ध) 1 To know, understand, comprehend; क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः Śi. 1. 3; 9. 24; नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षं R. 14. 48; यदि बुध्यते हरिशिशुः स्तनंधयः Bv. 1. 53. --2 To perceive, notice, recognise, mark; हिरण्मयं र्हंसमबोधि नैषधः N. 1. 117; अपि लंधितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः R. 1. 47; 12. 39. --3 To deem, regard, consider1, esteem &c. --4 To heed, attend to. --5 To think, reflect. --6 To wake up, awake, rise from sleep; दददपि गिरमंतर्बुध्यते नो मनुष्यः Śi. 11. 4; ते च प्रापुरुदन्वंतं बुबुधे चादिपूरुषः R. 10. 6. --7 To regain consciousness, to come to one's senses; शनैरबोधि सुग्रीवः सोऽलुंचीत्कर्णनासिकं Bk. 15. 57. --8 To advise, admonish. [] --Caus. (बोधयति-ते) 1 To cause to know, make known, inform, acquaint with. --2 To teach, communicate, impart. --3 To advise, admonish; बोधयंतं हिताहितं Bk. 8. 82; Bg. 10. 9. --4 To revive, restore to life, bring to senses or consciousness. --5 To remind, put in mind of; स्मर्षियति त्वां न स बोधितोऽपि सन् Ś. 4. 1. --6 To wake up, rouse, excite (fig.); अकाले बोधितो भ्रात्रा R. 12. 81, 5. 75. --7 To revive the scent (of a perfume). --8 To cause to expand, open; मधुरवा मधुबोधितमाधवी Śi. 6. 20; सविता बोधयति पंकजान्येव Ś. 5. 28. --9 To signify, convey, indicate. --Desid. (बुबु-बो-धिषति-ते, बुभुत्सते) To wish to know &c. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0798-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बोधबुध् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बोध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बोध 📚 ➤ जानना, समझना
संस्कृत: अवगमने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बुध् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxi, 11) बोधति, ˚ते; cl. 4. Ā. xxvi, 63 बुध्यते…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें