🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बुध
budha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बुध के नाम (1.3.28) रौहिणेय · सौम्य
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (1.3.5) बृहस्पति · ऐरावत · पुण्डरीक · वामन · कुमुद · अंजन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बुध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सौर जगत् का एक ग्रह जो सूर्य के सबसे अधिक समीप रहता है । विशेष— यह प्रायः सूर्य से ३६०००००० मील की दूरी पर अट्ठासी दिन में उसकी परिक्रमा करता है । इसका व्यास प्रायः ३१०० मील के लगभग है और यह २४ घटे ५ । । मिनट में अपनी धुरी पर घूमता है । इसकी कक्षा का व्यास ७२०००००० मील है । और इसकी गति प्रति घटे प्रायः एक लाख मील है । सूर्य के बहुत समीप होने के कारण यह दूरबीन की सहायता के बिना बहुत कम देखने में आता है ।
बुध पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बोध] ज्ञान । बोध । समझ । उ॰— (क) बुध का कोट सबल नाहाँ टूटे । (ख) नाते मनसा कीस बोध लूटे ।—रामानंद॰, पृ॰ ३२ (ख) अजब लोग ओ कोई हैं बुध के कम । जो इंसान देते हैं लेकर दिरम ।— दक्खिनी॰ पृ॰ १५२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बुध mfn. awaking (cf. उषर्-बुध)
intelligent, clever, wise, Mn.; MBh. &c.
बुध m. a wise or learned man, sage, ib.
a god, L.
a dog, L.
N. of a descendant of Soma (and hence also called सौम्य, सौमायन, author of RV. x, 1, and father of Purū-ravas; identified with the planet Mercury)
Mercury (regarded as a son of Soma or the moon), PañcavBr.; MBh.; R. &c. of a descendant of Atri and author of RV. v, 1; Anukr.
of a son of Vega-vat and father of Tṛṇa-bindu, Pur.
of various authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (734,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बुध a. [बुध्-क] 1 Wise, clever, learned. --2 Intelligent. --3 Waking, awaking. --धः 1 A wise or learned man; निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथां तथाद्रियंते न बुधाः सुधामपि N. 1. 1. --2 A god; N. 1. 1. --3 The planet Mercury; रक्षत्येनं तु बुधयोगः Mu. 1. 6 (where बुध has sense 1 also); [] R. 1. 47; 13. 76. --धा Spikenard. --Comp. --जनः a wise or learned man. --तातः the moon. --दिनं, --वारः वासरः Wednesday. --रत्नं an emerald. --सुतः an epithet of Purūravas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0799-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बुध ज्ञापने भ्वा० प० सक० अनिट् । बोधति अभौत्सीत् शिष्यं गुरुः । बोद्धा बुद्धः ।
बुध ज्ञाने भ्वा० उभ० सक० सेट् । बोधति ते । इरित अबुधत्० अपोधीत् अबोधि अबोधिष्ट । ज्वला० वा ण पक्षे क । बोधः बुधः ।
बुध ज्ञाने दि० आ० सक० अनिट् । बुध्यते अबोधि अबोधिष्ट । बुबुधे । उद् + बुध--जागरणे पिषयस्फुरणाभिमुखीभाव रूपे सस्कारनिष्ठे व्यापारभेदे उद्नुद्धसंस्करादेव स्मृति- र्भवतीति शाखे स्थितम् ।
बुध पु० बुध--क । १ पण्डिते, बृहस्पतिभार्य्यायां तारायां चन्द्रेण जनिते २ पुत्रे तस्य रोहिण्या प्रतिपालनात् रौहिणेयत्वम् । ३ ग्रहभेदे । तस्योत्पत्तिकथा शिववरेण तस्य ग्रहरूपत्वप्राप्तिकथा च काशीख० १५ अ० । “बृहस्पतेः सवै भार्य्यामैश्वर्य्यमदमोहितः । पुरोहितस्यापि गुरोर्भ्रातु- राङ्गिरसस्य वै । जहार तरसा ताराम्” इत्युपक्रमे । “ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः । अथान्त- र्गर्भमालोक्य तारां प्राह बृहस्पतिः । मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्य्यः कथञ्चन । ईषिकास्तम्भमासाद्य सा गर्भं चोत्ससर्ज ह । जातमात्रः स भगवान् देवानामाक्षि- पद्वपुः । ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः । सत्यं व्रहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः । पृच्छ्य- माना यदा देवैर्नाह ताराऽतिसत्रपा । तदा तां शप्तु- मारब्धः कुमारः सोऽतितेजसा । तन्निवार्य्य तदा ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् । प्रोवाच प्राञ्जलिः सा त सोमस्येति पितामहम् । तदा स मूर्द्ध्यूपाध्राय तारागर्भं प्रजा- पतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य बालस्य धीमतः । ततः स सर्वदेवेभ्यस्तेजोरूपबलाधिकः । बुधः सोमं समा- पृच्छ्य तपसे कृतनिश्चयः । जगाम काशीं निर्वाणराशिं विश्वेशपालिताम् । तत्र लिङ्ग प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना तु बुधचूरम् । तपश्चचार चात्य ग्रमुग्र संशीलयन् हृदि” । इति तत्तप उक्तं तत्तपसा च तुष्टेन शिवेनोक्तं यथा “रौहिणेय! महाभाग! सौम्य! सौम्यवचोनिधे! । नक्षत्रलोकादुपरि तव लोको भविष्यति । मध्ये सर्वं ग्रहाणाञ्च सपर्य्यां लप्स्यसे पराम्” । बुधग्रहस्य कक्षाभगणादिकं खगोलशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4585,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बुध" आता है (16)
सौम्यग्रह शुभ ग्रह । जैसे,—चंद्र, बुध, बृहस्पति और शुक्र । फलित ज्योतिष में यो च…वैधव विधु अर्थात् चंद्रमा के पुत्र, बुधइंदुज चंद्रमा का पुत्र । बुधचंद्रज बुध, जो चंद्रमा के पुत्र माने जाते हैंनवग्रह फलित ज्योतिष में सूर्य चंद्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु और केत…चंद्रात्मज चंद्रमा का पुत्र । बुधताराग्रह मंगल, बुध, गुरु, शुक्र और शनि इन पाँच ग्रहों का समूह । (बृहत्संहिता)सोमपुत्र सोम या चंद्रमा के पुत्र । बुधवर्चा बुध । चंद्रमा का पुत्रग्रह वे तारे जिनकी गति, उदय और अस्त काल आदि का पता ज्योतिषियों ने लगा दिया …कालवेला ज्योतिष में वह योग या समय जिसमें किसी कार्य का करना निषिद्ध हो । विशेष…सोमबंधु कुमुदआयुर्वेद आयु संबंधी शास्त्र । चिकित्साशास्त्र । वैद्य विद्या । विशेष—इस शास्त्र…केतुपताका फलित ज्योतिष के अनुसार नौ कोष्ठों का एक चक्र जिससे वर्षेश निकाला जाता …केतुकुंडली फलित ज्योतिष के अनुसार बारह कोष्ठों का एक चक्र, जिसमें प्रत्येक वर्ष क…वेलाधिप फलित ज्योतिष में दिनमान के आठवें भाग या वेला के अधिपति देवता । विशेष—र…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें