🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:44:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कवि
kavi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कवि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काव्य करनेवाला । यौ॰—कविज्येष्ठ । कविपुत्र । कविराज । कविश्रेष्ठ ।
२. ऋषि ।
३. ब्रह्मा ।
४. शुक्राचार्य ।
५. सूर्य ।
६. उल्लू ।
कवि २ वि॰
१. सर्वज्ञ ।
२. चतुर । होशियार । ज्ञानी । प्रशंसनीय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवि mfn. (√ 1. कू cf. 2. कव, आकूत, आकूति, काव्य, Naigh. iii, 15; Nir. xii, 13; Uṇ. iv, 138) gifted with insight, intelligent, knowing, enlightened, wise, sensible, prudent, skilful, cunning
कवि (इस्), m. a thinker, intelligent man, man of understanding, leader
a wise man, sage, seer, prophet
a singer, bard, poet (but in this sense without any technical application in the Veda), RV.; VS.; TS.; AV.; ŚBr. i, 4, 2, 8; KaṭhUp. iii, 14; MBh.; Bhag.; BhāgP.; Mn. vii, 49; R.; Ragh.
N. of several gods, (esp.) of Agni, RV. ii, 23, 1; x, 5, 3; iii, 5, 1; i, 31, 2; 76, 5
of Varuṇa, Indra, the Aśvins, Maruts, Ādityas
of the Soma
of the Soma priest and other sacrificers
(probably) N. of a particular poet
cf. अङ्गिरस् (Mn. ii, 151) and उशनस् (Bhag. x, 37)
of the ancient sages or patriarchs (as spirits now surrounding the sun)
of the Ṛbhus (as skilful in contrivance)
of Pūṣan (as leader or guider)
N. of a son of Brahmā, MBh. xiii, 4123, 4142-4150
of Brahmā, W.
of a son of Bhṛgu and father of Śukra, MBh. i, 2606 (cf. 3204; BhāgP. iv, 1, 45 and Kull. on Mn. iii, 198)
that of Śukra (regent of the planet Venus and preceptor of the demons), Rājat. iv, 495
of the planet Venus, NBD.
of the sons of several Manus, Hariv.; BhāgP.; VP.
of a son of Kauśika and pupil of Garga, Hariv.
of a son of Ṛṣabha, BhāgP.
of Vālmīki, L.
a keeper or herd, RV. vii, 18, 8
(fig.) N. of the gates of the sacrificial enclosure, TS. v, 11, 1, 2 (cf. कवष्)
the sun, W.
of various men
the soul in the Sāṃkhya philosophy Comm.
a cunning fighter, L.
an owl, L.
कवि (इस् or ई, W.), f. the bit of a bridle, L.
the reins (cf. कविका), W.
a ladle (cf. कम्बि), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (264,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवि a. [कु-इ Uṇ. 4. 138] 1 Omniscient; Bg. 8. 9; Ms. 4. 24. --2 Intelligent, clever, wise. --3 Thinking, thoughtful. --4 Praiseworthy. --विः 1 A wise man, a thinker, a sage; कवीनामुशना कविः Bg. 10. 37; Ms. 7. 49, 2. 151. --2 A poet; तद्ब्रूहि रामचरितं आद्यः कविरसि U. 2; मंदः कवियशःप्रार्थी R. 1. 3; इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे U. 1. 1; Śi. 2. 86. --3 An epithet of Śukra, the preceptor of the Asuras; कविरिव वृषपर्वणः K. 56. --4 Vālmīki, the first poet. --5 Brahmā. --6 The sun. --f. The bit of a bridle; see कविका. [] --Comp. --ज्येष्ठः an epithet of Vālmīki, the first poet. --पुत्रः an epithet of Śukra. --राजः {1} a great poet; श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं occurring in the last verse of every canto of Naiṣadha Carita. {2} N. of a poet, author of a poem called राघवपांडवीय. --रामायणः an epithet of Vālmīki.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0389-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कवि पु० कव--वर्णने गतौ कु--शब्दे वा इन् । क्रान्तदर्शिनि--सर्वज्ञे--१ ब्रह्मणि हेमच० । तस्यसर्वगत- त्वात् सर्व्वज्ञत्वात् क्रान्तदर्शित्वाच्च तथात्वम् । “कविर्म- नीषी परिभूः स्वयम्भूः” १ शा० “कविः क्रान्तदर्शी सर्व्वदृक् “नान्यतोऽस्ति द्रष्टा” इति श्रुतेः” शाङ्ख० भा० । “कविं पुरा- णमुनुशासितारम्” गीता । २ स्तुत्ये “होता वा देव्या कवी” यजु० २८, ३० । “पृथग्बरजं भेषजंबकविम्” यजु० २८, ३४ । ३ वाल्मिके मुनौ तस्य प्रथमं काव्यकर्त्तृत्वात् तथा- त्वम् । ४ कविताकारके “मन्दः कवियशःप्रेप्सुः” रघुः “नैकमोजः प्रसादी वा रसभावविदः कवेः” माघः । “इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाक प्रशास्महे” उत्तर० च० (काव्यम्) “कविः कुर्व्वन् कीर्त्तिं प्रीतिञ्च विन्दति” चन्द्रा० । “एकोऽभून्नलिनात् परश्च पुलिनात् वल्मीकत- श्चापरस्ते सर्वे कवयस्त्रिलोकगुरवस्तेभ्यो नमस्क महे” [] उद्भटः । “रवेः कवेः किं समरस्य सारम्” विदग्धमु० । ५ भृगुसुते ऋषिभेदे ६ तत्पुत्रे शुक्राचार्य्येतस्य कविपुत्र- त्वेऽपि जन्यजनकयोरभेदोपचारात्तत्त्वम् “भृगोः पुत्रः कविर्विद्वान् शुक्रः कविसुतो ग्रहः” भा० आ० ६६ अ० । ७ सूर्य्ये मेदि० । ८ कल्किदेवस्य ज्यष्ठभ्रातरि “कल्केर्ज्येष्ठास्त्रयः शूराः कविप्राज्ञसुमन्त्रकाः” इति कल्किशब्दे उदाहृतम् । ९ चौरयोधे “वेधस्थाने रणे भङ्गो दुर्गे खञ्जिः प्रजायते । कविप्रवेशनं तत्र योधाघातश्च तत्र वै” ज्यो० त० । “कविश्चौरयोद्धा” रघु० । १० खलीने स्त्री मेदि० । वा ङीप् । ११ क्रान्तदर्शिनि त्रि० । “ऊर्ण्णासूत्रेण कवयो वयन्ति” यजु० १९, ८ । “कवयः क्रान्तदशिनः” वेददी० १२ मेधाविनि त्रि० “अध्यापयामासपितृन् शिशुराङ्गिरसः कविः” मनुः । “क ऊ ते शासिता कविः” यजु० ३३, ३९ । “कविर्मेधावी” वेददी० । १३ चाक्षुषमनोः वैराजप्रजापतेः कन्याजातसुतभेदे पु० । “कन्यायां भरतश्रेष्ठ! वैराजस्य प्रजापतेः । ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कविः” हरिवं० २ अ० । १४ स्तोतरि त्रि० “इन्द्रमग्निं कविच्छदा” ऋ० ३, १२, ३ । “कविच्छदा कवीनां स्तोत्रृणामुचित- फलप्रदानेनोपच्छन्दकौ” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1832-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कविः, पुं, (कवते सर्व्वं जानाति सर्व्वं वर्णयति सर्व्वं सर्व्वतो गच्छति वा । कव् इन् । यद्वा कुशब्दे + “अचः इः” । उणां ४ । १३८ । इति इः ।) ब्रह्मा । इति हेमचन्द्रः ॥ (अयमादिकविः यथा, “तेने ब्रह्महृदा य आदिकवये” इति भागवते । १ । १ ॥) “वाल्मीकिमुनिः । (एकोऽभून्नलिनात् ततस्तु पुलिनात् वल्मीकतश्चापरस्त एव प्रथिताः कवीन्द्रगुरवस्तेभ्यो नमस्कुर्म्महे” । इत्युद्भटः ॥) शुक्राचार्य्यः । (यथा महाभारते १ । ६६ । ४२ । “ब्रह्मणो हृदयं भित्त्वा निःसृतो भगवान् भृगुः । भृगोः पुत्त्रः कविर्विद्वान् शुक्रः कविसुतो ग्रहः” ॥) मृर्य्यः । काव्यकरः । (यथा रघुः १ । ३ । “मन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्” ॥) ग्वलीने स्त्री । इति मेदिनी ॥ (विष्णुः । यथा महामारते १३ । १४९ । २७ । “वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः” ॥) कल्किदेवस्य ज्येष्ठम्राता । यथा, -- “कल्केर्ज्येष्ठास्त्रयः शूराः कविप्राज्ञसुमन्त्रकाः । तातमातृप्रियकरा गुरुविप्रप्रतिष्ठिताः” ॥ [] इति कल्किपुराणे २ अध्यायः ॥ * अपि च । “विशाखयूपभूपालः प्रायात् साधुजनप्रियः । कल्किं द्रष्टुं हरेरंशमाविर्भूतञ्च सम्भले ॥ कविं प्राज्ञं सुमन्त्रञ्च पुरस्कृत्य महाप्रभम् । गार्ग्यभर्ग्याविशालैश्च ज्ञातिभिः परिवारितम् । विशाखयूपो ददृशे चन्द्रं तारागणैरिव” ॥ इति तत्रैव ३ अध्यायः ॥ * ॥ चौरयोद्धा । यथा । “वेधस्थाने रणे भङ्गो दुर्गे खण्डिः प्रजायते । कविप्रवेशनं तत्र योधाघातश्च तत्र वै” ॥ इति सर्व्वतोयद्रचक्रे ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
कविः, त्रि, (कवते श्लोकान् ग्रथते वर्णयति वा । कव् + इन् ।) पण्डितः । इत्यमरः । २ । ७ । ५ ॥ (यथा मनुः २ । १५१ । “अध्यापयामास पितॄन् शिशुराङ्गिरसः कविः” ॥)
कविः, स्त्री, (कवति शब्दायते इति । कुशब्दे “अच् इः” । उणां । ४ । १३८ इति इः । अश्वमुखे श- ब्दायमानत्वात्तथात्वम् ।) खलीनः । इति मेदिनी । लागाम् इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-068-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कवि" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें