🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सत्
sat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सत् १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्म ।
२. वह जो वस्तुतः विद्यमान हो । अस्तित्व । सत्ता (को॰) ।
३. सचाई । वास्तविकता (को॰) ।
४. भद्र पुरुष । सद्गुणी व्यक्ति (को॰) ।
५. जल (वेद) ।
६. कारण (को॰) ।
सत् २ वि॰
१. सत्य ।
२. साधु । सज्जन ।
३. धीर ।
४. नित्य । स्थायी ।
५. विद्वान् । पंडित ।
६. मान्य । पूज्य ।
७. प्रशस्त ।
८. शुद्ध । पवित्र ।
९. श्रेष्ठ । उत्तम । अच्छा । भला ।
१०. वर्तमान । विद्यमान (को॰) ।
११. ठीक । उचित (को॰) ।
१२. मनोहर । सुंदर (को॰) ।
१३. दृढ़ । स्थिर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत् mf(सती)n. (pr. p. of √ 1. अस्) being, existing, occurring, happening, being present (सतो मे, ‘when I was present’; often connected with other participles or with an adverb, e.g. नाम्नि कृते सति, ‘when the name has been given’; तथा सति, ‘if it be so’; also ibc., where sometimes = ‘possessed of’, cf. सत्-कल्पवृक्ष), RV. &c. &c.
abiding in (loc.), MBh.
belonging to (gen.), ŚBr.
living, MuṇḍUp.
lasting, enduring, Kāv.; RV. &c. &c.
real, actual, as any one or anything ought to be, true, good, right (तन् न सत्, ‘that is not right’), beautiful, wise, venerable, honest (often in comp. See below), RV. &c. &c.
सत् m. a being, (pl.) beings, creatures, RV. &c.
a good or wise man, a sage, MBh.; R.
good or honest or wise or respectable people, Mn.; MBh. &c.
सत् n. that which really is, entity or existence, essence, the true being or really existent (in the Vedānta, ‘the self-existent or Universal Spirit, Brahma’), RV. &c. &c.
that which is good or real or true, good, advantage, reality, truth, ib.
water, Naigh. i, 12
(in gram.) the terminations of the present participle, Pāṇ. iii, 2, 127 &c.
सत् ind. (cf. सत्-√ कृ &c.) well, right, fitly.
सत् [cf. Gk. ὥν, ἐών for ἐσων; Lat. sens in ab-sens, præ-sens; sons, ‘guilty’, orig. ‘the real doer’; Lith. są̄s, ė́sąs; Slav. sy, sąšta.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत् a. (ती f.) 1 Being, existing, existent; संतः स्वतः प्रकाशंते गुणा न परतो नृणां Bv. 1. 120; सत्कल्पवृक्षे वने Ś. 7. 12. --2 Real, essential, true. --3 Good, virtuous, chaste; सती सती योगविसृष्टदेहा Ku. 1. 21; Ś. 5. 17. --4 Noble, worthy, high; as in सत्कुलम्. --5 Right, proper. --6 Best, excellent. --7 Venerable, respectable. --8 Wise, learned. --9 Handsome, beautiful. --10 Firm, steady. --m. A good or virtuous man, a sage; आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव R. 4. 86; अविरतं परकार्यकृतां सतां मधुरिमातिशयेन वचोऽमृतं Bv. 1. 113; Bh. 2. 78; R. 1. 10. --n. 1 That which really exists entity, existence, essence. --2 The really existent truth, reality. --3 Good; as in सदसत् q. v. --4 Brahman or the Supreme Spirit. --5 Ved. Water. (सत्कृ means {1} to respect treat with respect, receive hospitably. {2} to honour, worship, adore {3} to adorn). --Comp. --अंजनं ( सदंजनं) calx of brass. --असत् ( सदसत्) a. {1} existent and non-existent, being and not being. {2} real and unreal. {3} true and false. {4} good and bad, right and wrong. {5} virtuous and wicked. (--n. du.) {1} entity and non-entity. {2} good and evil, right and wrong. ˚विवेकः discrimination between good and evil or truth and falsehood. ˚व्यक्तिहेतुः the cause of discrimination between the good and bad; तं संतः श्रोतुमर्हंति सदसद्व्यक्तिहेतवः R. 1. 10. --आचारः (सदाचारः) {1} good manners, virtuous or moral conduct. {2} approved usage, traditionary observances, immemorial custom; Ms. 2. 18. [] --आत्मन् a. (सदात्मन्) virtuous, good. --उत्तरं (सदुत्तरं) a proper or good reply. --कर्तृ m. an epithet of Viṣṇu. --कर्मन् n. {1} a virtuous or pious act. {2} virtue, piety. {3} funeral obsequies. {4} expiation. {5} hospitality. --कांडः a hawk, kite. --कारः {1} a kind or hospitable treatment, hospitable reception. {2} reverence, respect. {3} care, attention. {4} a meal. {5} a festival, religious observance. --कुलं a good or noble family. --कुलीन a. nobly born, of noble descent. --कृत a. {1} done well or properly. {2} hospitably received or treated. {3} revered, respected, honoured. {4} worshipped, adored. {5} entertained. {6} welcomed. --(तः) an epithet of Śiva. --(तं) {1} hospitality. {2} respect. {3} virtue, piety. --कृतिः f. {1} treating with respect, hospitality, hospitable reception. {2} virtue, morality. --क्रिया {1} virtue, goodness; शकुंतला मूर्तिमती च सत्क्रिया Ś. 5. 15. {2} charity, good or virtuous action. {3} hospitality, hospitable reception; सत्क्रियाविशेषात् Ś. 7. {4} courtesy, salutation. {5} any purificatory ceremony. {6} funeral ceremonies, obsequies. --गति f. (सद्रतिः) a good or happy state, felicity, beatitude. --गुण a. (सद्गुण) possessed of good qualities, virtuous. --(णः) virtue, excellence, goodness, good quality. --चरित, --चरित्र a. (सच्चस्ति-त्र) wellconducted, honest, virtuous, righteous; सूतुः सच्चरितः Bh. 2. 25. (--n.) {1} good or virtuous conduct. {2} history or account of the good; Ś. 1. --चारा (सच्चारा) turmeric. --चिद् (सच्चिद्) the Supreme Spirit. ˚अंशः a portion of existence and thought. ˚आत्मन् m. the soul consisting of entity and thought. ˚आनंदः {1} ‘existence or entity, knowledge and joy’; an epithet of the Supreme Spirit or Brahman. {2} of Viṣṇu. --जन a. (सज्जन) good, virtuous, respectable. --(नः) a good or virtuous man. --पतिः Ved {1} a lord of good persons or heroes. {2} N. of Indra. --पत्रं the new leaf of a water-lily. --पथः {1} a good road {2} the right path of duty, correct or virtuous conduct. {3} an [] orthodox doctrine. --परिग्रहः acceptance (of gifts) from a proper person. --पशुः a victim fit for a sacrifice, a good sacrificial victim. --पात्रं a worthy or virtuous person. ˚वर्षः bestowing favours on worthy recipients, judicious liberality. ˚वर्षिन् a. having judicious liberality --पुत्रः {1} a good or virtuous son. {2} a son who performs all the prescribed rites in honour of his ancestors. --प्रतिपक्षः; (in logic) one of the five kinds of hetvābhāsas or fallacious hetus, a counter balanced hetu, one along which there exists another equal hetu on the opposite side; यत्र साध्याभावसाधकं हेत्वंतरं स सत्प्रतिपक्षः; e. g. ‘sound is eternal because it is audible’; and also ‘sound is non-eternal, because it is a product’. --फलः the pomegranate tree. --भावः (सद्भावः) {1} existence, being, entity. {2} actual existence, reality. {3} good disposition or nature, amiability. {4} quality of goodness. --मातुरः ( सन्मातुरः) the son of a virtuous mother. --मात्रः (सन्मात्रः) ‘consisting of mere entity’, the soul. --मानः (सन्मानः) esteem of the good. --मित्रं (सन्मित्रं) a good or faithful friend. --युवतिः f. (सद्युवतिः) a virtuous maiden. --बंश (सद्बंश) a. of high birth. --वचस् n. (सद्वचस्) an agreeable or pleasing speech. --वस्तु n. (सद्वस्तु) {1} a good thing. {2} a good plot or story; V. 1. 2. --विद्य a. (सद्विद्य) well-educated, having good learning. --वृत्त a. (सद्वृत्त) {1} well-behaved, wellconducted, virtuous, upright. {2} perfectly circular, well-rounded; सद्वृत्तः स्तनमंडलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति Gīt. 3 (where both senses are intended). --(त्त) {1} good or virtuous conduct. {2} an agreeable or amiable disposition --शील ( सच्छील) a. {1} good-tempered. {2} benevolent, kindly disposed (towards others). --संसर्गः, --संनिधानं, --संगः, --संगतिः, --समागमः company or society of the good, association with the good; तथा सत्संनिधानेन मूर्खो याति प्रवीणतां H. 1. सत्संगजानि निधनान्यपि तारयतिं U. 2. 11; सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसां Bh. 2. 23. --सप्तयोग; right application. --सहाय a. having [] virtuous friends. --(यः) a good companion. --सार a. having good sap or essence. --(रः) {1} a kind of tree. {2} a poet. {3} a painter. --हेतुः (सद्धेतुः) a faultless or valid hetu or middle term.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1083-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत् त्रि० अस--शतृ । १ सत्ये २ साधौ २ पूजिते ४ धीरे ५ प्रशस्ते ६ विद्यमाने च अमरः । स्त्रियां ङीप् । सा च ७ पति- व्रतायां स्त्रियां ८ दक्षकन्याभेदे “सती सती योगवि- सृष्टदेहेति” कुमारः । ९ सौराष्ट्रमृदि हेमच० १० ब्रह्मणि न० “ओंतत्सदितिर्निर्देशो व्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः” इति गीता । ११ आदरे अव्य० “सदसती आदरानादरयो- रिति” पाणिनिः उप० स० “सत्कृत्य” सि० कौ० । पतिव्र- तापरत्वे संज्ञात्वात् तस्याभावः त्व “त्वतलोर्गुणवचनस्य” पा० न ह्रस्वः सतीत्वम् “तेन नारद! नारीणां सतीत्व- मुपजायते” पुराणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5205,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्, क्ली, (अस्तीति । अस + शतृ) ब्रह्म । यथा । भगवद्गीतायाम् । “ओम् तत्सदिति निर्द्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥” ओम् तत् सदिति त्रिविधो ब्रह्मणो जगदी- श्वरस्य निर्द्देशोऽभिधानं ब्रह्मविद्भिश्चिन्तितम् । तत्र तावदोमितिब्रह्मेत्यादि श्रुतिप्रसिद्धेरोमिति ब्रह्मणो नाम । पातञ्जलिरप्याह अस्यव वाचकः प्रणवः । अस्य ब्रह्मणः । ओम्कारो भगवान् विष्णुरित्यादि तु वाच्यवाचकयोरभेदेन । तथा च । जगत्कारणत्वेन प्रसिद्धत्वादविदुषां परोक्ष- त्वाच्च तच्छब्दोऽपि ब्रह्मणो नाम । एवं पर- [] मार्थसत्त्वसाधुत्वप्रशस्तत्वादिभिः सच्छब्दोऽपि अतस्तेन त्रिविधनिर्द्देशेना यद्वा यस्यायं त्रिविधो निर्द्देशस्तेन परमात्मना ब्राह्मणादयो निर्म्मिताः ॥ वैदिके कर्म्मणि तेषां प्रथमतो निर्द्देशो यथा, -- “तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्त्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥” यस्मादेवं ब्रह्मणो निर्द्देशस्तस्मादोमित्युदाहृत्य उच्चार्य्य कृता वेदवादिनां यज्ञाद्याः शास्त्रोक्ताः क्रियाः सततमङ्गवैकल्येऽपि प्रवर्त्तन्ते प्रकर्षेण वर्त्तन्ते सगुणा भवन्तीति भगवान् शङ्कराचार्य्य- चरणाः ॥ “तदित्यनभिसन्धाय यज्ञदानतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥” तदिति ब्रह्मणोऽभिधानमुदाहृत्य इत्यनुषङ्गः । अनभिसन्धाय कर्म्मणः फलमिति शेषः । तस्मात् फलाभिसन्धानं विना मुमुक्षुणा कर्म्म कर्त्तव्य- मित्यपि बोध्यम् । “सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्म्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥” यतो विद्यमानजन्मनि उत्कृष्टचरिते च सदि- त्येतत् प्रयुज्यते । अतो यज्ञादौ कर्म्मणि प्रथ- मतः सच्छब्दः प्रयुज्यते । इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ * ॥
सत्, त्रि, (अस्तीति । अस + शतृ ।) सत्यम् । साधुः । (यथा, मुग्धबोधे । “रामंनमति सानन्दं धर्म्मानभिनिविश्य स सन् ।”) विद्यमानम् । (यथा, हितोपदेशे । “दुर्ज्जनः परिहर्त्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः ॥”) प्रशस्तम् । अभ्यर्हितम् । इत्यमरः ॥ धीरः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-223-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सत्" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें