🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धीर
dhīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धीर १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवाला । उ॰— जीवन में सुख दुःख निरंतर आते जाते रहते हैं । सुख तो सभी भोग लेते हैं, दुःख धीर ही सहते हैं ।— साकेत, पृ॰ ३७१ ।
२. बलवान् । ताकतवर ।
३. विनीत । नम्र ।
४. गंभीर ।
५. मनोहर । सुंदर ।
६. मंद । धीमा ।
धीर २ संज्ञा पुं॰
१. केसर ।
२. ऋषभ नामक ओषधि ।
३. मंत्र ।
४. राजा बलि ।
धीर पु † संज्ञा पुं॰ [सं॰ धैरर्य]
१. धैर्य । धीरज । ढाढ़स । मन की स्थिरता ।
२. संतोष । सब्र । क्रि॰ प्र॰—करना ।—धरना ।—रखना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धीर mf(ई or आ)n. intelligent, wise, skilful, clever, familiar with, versed in (loc.), RV. &c. &c. (compar. धीर-तर, AV.; R.)
धीर m. N. of a Buddha, L.
of sev. men with the patr. Śātaparṇeya, ŚBr.
2. धीर mf(आ)n. (√ धृ or धा? cf. Uṇ. ii, 24) steady, constant, firm, resolute, brave, energetic, courageous, self-possessed, composed, calm, grave, Hariv.; Kāv.; Pur.
deep, low, dull (as sound), Kālid.; Amar. &c.
gentle, soft, L.
well-conducted, well-bred, L.
धीर m. the ocean, sea (as an image of constancy?)
N. of Bali, L.
of other men, Rājat.
धीर n. saffron, L. (not always, esp. in comp., separable from 1. धीर).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धीर a. [धियं राति रा-क, धियमीरयति ईर-अण् वा उप˚ स˚ Tv.] 1 Brave, bold, courageous; धीरोद्धता गतिः U. 6. 19. --2 Steady, steadfast, firm, durable, lasting, constant; R. 2. 6. --3 Strong-minded, persevering, self-possessed, resolute, of firm resolve or purpose; धीरा हि तरंस्यापदं K. 175; विकारहेतौ सति विक्रियंते येषां न [] चेतांसि त एव धीराः Ku. 1. 59. --4 Composed, calm, collected. --5 Sedate, sober, grave, solemn; R. 18. 4. --6 Strong, energetic. --7 Wise, prudent, intelligent, sensible, learned, clever; धृतेश्च धीरः सदृशीर्व्यधत्त सः R. 3. 10; 5. 38, 16. 74; U. 5. 31. --8 Deep, grave, loud, hollow (as sound); स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव R. 3. 43, 59; U. 6. 17. --9 Well-conducted, well-behaved. --10 Gentle, soft, agreeable, pleasing (as a breeze); धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली Gīt. 5. --11 Lazy, dull. --12 Daring. --13 Headstrong. --रः 1 The ocean. --2 An epithet of Buddha. --3 The thinking principle, the soul (चिदात्मन्). --4 An epithet of king Bali. --रं Saffron. --रं ind. Boldly, firmly, steadfastly, steadily; Bh. 2. 31; Amaru. 11. --Comp. --उदात्तः the hero of a poetic composition (i. e. a play or poem) who is brave and nobleminded; अविकत्थनः क्षमावानतिगंभीरो महासत्त्वः । स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥ S. D. 66. --उद्धतः the hero of a poetic composition who is brave but haughty; मायापरः प्रचंडश्चपलोऽहंकारदर्पभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः S. D. 67. --चेतस् a. firm, resolute, strongminded, courageous. --प्रशांतः the hero of a poetic composition who is brave and calm; सामान्यगुणैर्भूयान् द्विजातिको धीरप्रशांतः स्यात् S. D. 69. --ललितः the hero of a poetic composition who is firm and brave, but sportive and reckless; निर्श्चितो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात् S. D. 68. --स्कंधः a buffalo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0598-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धीर अवज्ञायाम् नित्यमवपूर्वकोऽयम् अवधीरवत् तच्छब्दे ४२७ पृ० दृश्यम् ।
धीर त्रि० धियं राति रा--क । धियमीरयति ईर--अण् वा उप० स० । १ पण्डिते २ धैर्य्यान्विते अचञ्चले ३ स्वैरे मेदि० । ४ बलयुते शब्दर० । ५ मन्द्रे त्रिका० ६ विनीते संक्षिप्त० । ६ कुङ्कुमे न० मेदि० । ८ ऋषभौषधौ पु० राजनि० । ९ बलिराजे पु० शब्दच० । १० चिदाभासद्वारा बुद्धिवृत्तिप्रेरके चिदात्मनि पु० । ११ मनोहरे त्रि० “धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली” गीतगो० “प्रवृद्धमन्द्राम्बुदधीरनादः” माघः । “मृदङ्गधोरध्वनिमन्वगच्छत्” रघुः । “अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव” रघुः । तत्र पण्डिते “धीरैर्धीरोद्धतः कथितः सा० द० । [] “सोपधानान्धियं धीराःस्थेयसीं खट्टयन्ति ये” माघः । १२ काकोल्यां १३ महाज्योतिष्मत्या स्त्री राजनि० १४ मा- नयुतायां मध्यायां प्रगल्भायां च नायिकायां स्त्री । तल्लक्षणभेदादिकं रसमञ्जर्य्यामुक्तां यथा “मध्याप्रगल्भे मानावस्थायां प्रत्येकं त्रिबिधे धीरा अधीरा धीराधीरा च व्यङ्ग्यकोपप्रकाशिका धीरा । अव्यङ्ग्यकोपप्रकाशिका अधीरा । व्यङ्गाव्यङ्गकोपप्रका- शिका धीराधीरा । इयांस्तु विशेषः । मध्याया- धीरायाः कोपस्य गीर्व्यञ्जिका । अधीरायाः परु- षवाक् । धीराधीरायास्तु वदनरुदिते कोपप्रकाशके । प्रौढाया धीरायास्तु रत्यौदास्यम् । अधीरायास्तु तर्जन- ताडनादिः । धीराधीरायास्तु रत्यौदास्यतर्जनताडनादि च कोपस्य प्रकाशकम् । यत्तुधीराभेदः स्वीयायामेव न तु परकीयायामिति प्राचीनलिखनम् तदाज्ञामात्रं धीरत्वमधीरत्वं तदुभयं वा माननियतं परकीयाया अपि मानश्चेत्तत्तासामप्यावश्यकम् । मानश्च स्वीयायामेव न तु परकीयाया इति वक्तुं न शक्यते” । साहित्यदर्पणे तु अन्यथोक्तम् यथा “ते धीरा चाप्यधीरा च धीराधीरेति षड्विधे” ते मध्या प्रगल्भे तत्र । “प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या धीरा दहेद्रुषा । धीराधीरा तु रदितैरधीरा परुषोक्तिमिः । तत्र मध्याधीरा यथा “तदवितथमवादीर्य्यन्मम त्वं प्रि- येति प्रियजनपरिभुक्तं यद् दुकूलं दधानः । मदधिवस- तिमागाः, कामिनां मण्डनश्रीर्व्रजति हि सफलत्वं बल्लभालोकनेन” । प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्नकोपा- कृतिस्तदा । उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्यादरान् बहिः । तत्र प्रिये । “एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्गमाद् दूरतस्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाऽश्लेषो संविघ्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः” । प्रत्येकं ता अपि द्विधा । कनिष्ठाज्येष्ठारूपत्वान्नायकप्र- णयं प्रति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3892,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धीरं, क्ली, (धियं रातीति । रा + कः ।) कुङ्कु- मम् । इति मेदिनी । रे, ५१ ॥ (पर्य्यायोऽस्य यथा भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । “कुङ्कुमं घुसृणं रक्तं काश्मीरं पीतकं वरम् । सङ्कोचं पिशुनन्धीरं बाह्लीकं शोणिताभिधम् ॥”)
धीरः, पुं, (धियं राति ददाति गृह्णातीति वा । रा + कः ।) ऋषभौषधिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ वलिराजः । इति शब्दरत्नावली ॥
धीरः, त्रि, (धियं ईरयतीति । ईर + अण् । यद्बा, धियं रातीति । रा + कः ।) धैर्य्यान्वितः । स्वेरः । पण्डितः । इति मेदिनी । रे, ५१ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ६ । ४५ । “तथापरे चात्मसमाधियोग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥” बलयुतः । इति शब्दरत्नावली ॥ मन्दः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, -- [] “देहे समीहे भवतो विधातुं धीरं समीरं नलिनीदलेन ॥” इति रसमञ्जर्य्याम् ।) विनीतः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ (गम्भीरः । यथा, रघुः । ३ । ४४ । “अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्त्तयन्निव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-798-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धीर" आता है (22)
अक्षीब जो मतवाला न हो । चैतन्य । धीर । शांतअचपल अचंचल । धीर । गंभीरअव्यग्र जो व्यग्र न हो । धीरसमवृत्ति मनःस्थैर्य । धीरतामनचला धीर । निडर । जैसे, मनचला सिपाहीधृतात्मा आत्मा को स्थिर रखनेवाला । धीरधृतिमान् धैर्यवान । धीरसत्वशाली दृढ़ता- युक्त । साहसी । धीर । दमवालाधोरोदात्त साहित्य के अनुसार वह नायक जो निरभिगानी, दयालु, क्षमाशील, बलवान्, धीर, …स्थितिमान् दृढ़ । धीरशांत जिसमें वेग, क्षोभ या क्रिया न हो । ठहरा हुआ । रुका हुआ । बंद । जैसे,—अ…शिष्ट जो अच्छी तरह धर्म का आचरण करता हो । घर्मशीलअनातुर जो आतुर या उत्कठिंत न होअभिनीत निकट लाया हुआवव फलित ज्योतिष के अनुसार ग्यारह करणों में एक करण, जिसमें जन्म लेनेवाले म…सुवह सहज में वहन करने या उठाने योग्य । जो सहज में उठाया जा सकेथिर जो चलता या हिलता डोलता न हो । ठहरा हुआ । अचलअचंचल जो चंचल न हो । चंचलतारहिन । स्थिर । ठहरा हुआगरुवा पु वि॰राजदूत वह पुरुष जो एक राज्य की ओर से किसी अन्य राज्य में संधि या विग्रह संबंध…सत्वस्थ अपनी प्रकृति में स्थितसत्ववान् प्राणयुक्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें