🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:33:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रक्त
rakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कीलाल (3.3.208) जल
लाल रंग के नाम (1.5.16) लोहित · रोहित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रक्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह प्रसिद्ध तरल पदार्थ जो प्रायः लाल रंग का होता और शरीर की नसों आदि में से होकर वहा करता है । लहू । रुधिर । खून । विशेष—साधारणतः रक्त से ही हमारे शरीर का पोषण और रक्षण होता है । यह हृदय द्वारा परिचालित होता और सदा सारे शरीर में चक्कर लगाया करता है । शरीर के अंगों में पोषक द्रव्य रक्त के द्वारा ही पहुँचना है; और जब रक्त कहीं से चलता है, तब उस स्थान के दूषित या परित्यक्त अंश को भी अपने साथ ले लेता है । इस प्रकार इसमे जो दूषित अंश या विष जाता है, वह फुफ्फुस की क्रिया से नष्ट हो जाता है; और फुफ्फुस में आने के उपरांत रक्त फिर शुद्ध हो जाता है । हृदय से साफ रक्त चलता है, वह लाल होता है । पर फिर जब शरीर के अंगों से वही रक्त फुफ्फस की ओर चलता है, तब वह काला हो जाता है । रक्त जल से कुछ भरी होता है, स्वाद में कुछ नमकीन होता है और पारदर्शी नहीं होता । साधारणतः इसका तापमान १०० फहरन हाइट होता है; पर रोगों में यह बात घट या बढ़ जाता है । इसमें दो भाग होते हैं—एक तो तरल जिसे 'रक्तवारि' कह सकते हैं, और दूसरे रक्तकण जो उक्त' रक्तवारि' में तैरते रहते हैं । ये कण दो प्रकार के होते हैं—श्वेत और लाल । ये कण वास्तव में सजीव अणुपिंड़ हैं । शरीर से बाहर निकलने पर अथवा मृत्यु के उपरांत शरीर के अंदर रहकर भी रक्त बिलकुल जम जाता है । प्रातः सारे शरीर का १/२० वाँ भाग रक्त होता है । पशुओं का रक्त प्रयः चोनी आदि साफ करने और खाद तैयार करने के काम में आता है । हमारे यहाँ के वैद्यक शास्त्र के अनुसार यह शरीर की सात मुख्य धातुओं में से एक है और यह स्निग्ध, गुरु, चलनशील और मधुर रस कहा गया है । पर्या॰—रुधिर । लोहित । अस्त्र । क्षतज । शोणित । रोहित । रंगक । कीलाल । अंगज । स्वज । शरण । लोह । चर्मज । मुहा॰—के लिये दे॰ खून के मुहावरे ।
२. कुंकुम । केसर ।
३. ताँबा ।
४. पुराना और पका हुआ आँवला ।
५. कमल ।
६. सिंदूर ।
७. हिंगुल । शिंगरफ । ईंगुर ।
८. पतंग की लकड़ी ।
९. लाल चंदन । कुचंदन ।
१०. लाल रंग ।
११. कुसुंभ ।
१२. नदीतट पर होनेवाला एक प्रकार का वेत । हिज्जल ।
१३. बंधूक । गुलदुपहरिया ।
१४. एक प्रकार की मछली ।
१५. एक प्रकार का जहरीला मेंढक ।
१६. एक प्रकार का विच्छू ।
१७. शिव का एक नाम (को॰) ।
१८. मंगल ग्रह (को॰) ।
रक्त २ वि॰ [सं॰]
१. चाह या प्रेम में लीन । अनुरक्त ।
२. रँगा हुआ ।
३. लाल । सुर्ख ।
४. बिहारमग्न । ऐयाश । विलासी ।
५. साफ किया हुआ । शोधित । शुद्ध ।
रक्त आमातिसार संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का रोग जिसमें लहू के दस्त आते है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्त mf(आ)n. coloured, dyed, painted, Br.; GṛŚrS.; Mn. &c. (cf. Pāṇ. iv, 2, 1)
reddened, red, crimson, ŚāṅkhGṛ.; MBh.; Kāv. &c. (said of 5 or 7 parts of the body which ought to be red, MBh. iv, 253; VarBṛS. lxviii, 84)
‘coloured or modified by nasalization’, nasalized (said of a vowel), RPrāt. (cf. रङ्ग)
excited, affected with passion or love, impassioned, enamoured, charmed with (instr.), attached or devoted to, fond of (loc. gen. or comp.), Mn.; MBh. &c.
beloved, dear, lovely, pleasant, sweet, Kāv.
fond of play, engaging in pastime, sporting, L.
रक्त m. red colour, L.
safflower, L.
Barringtonia Acutangula, L.
N. of Śiva, MBh.
of the planet Mars, VarBṛS., Sch.
रक्त n. blood, Mn.; Hariv. &c.
a partic. disease of the eyes, Hcat.
the menstrual fluid, L.
copper, L.
vermilion, L.
cinnabar, L.
saffron, L.
the fruit of Flacourtia Cataphracta, L.
= पद्मक, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (861,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्त p. p. [रंज्-करणे क्त] 1 Coloured, dyed, tinged, painted; आभाति बालातपरक्तसानुः R. 6. 60. --2 Red, crimson, blood-red; सांध्यं तेजः प्रतिनवजवापुष्परक्तं दधानः Me. 36; so रक्ताशोक, रक्तांशुक &c. --3 Enamoured, impassioned, attached, affected with love; अयमैंद्रीमुखं पश्य [] रक्तश्चुंबति चंद्रमाः Chandr. 5. 58 (where it has sense 2 also). --4 Dear, liked, beloved. --5 Lovely, charming, sweet, pleasant; श्रोत्रेषु संमूर्च्छति रक्तमासां गीतानुगं वारिमृदंगवाद्यं R. 16. 64. --6 Fond of play, sporting, playful. --क्तः 1 Red colour. --2 Safflower. --3 N. of Śiva. --4 N. of a tree (हिज्जल) --क्ता 1 Lac. --2 The plant गुंजा. --क्तं 1 Blood. --2 Copper. --3 Cinnabar. --4 Saffron. --5 Vermilion. --Comp. --अक्त a. {1} dyed red, tinged. {2} smeared with blood. --(क्तं) red sandal. --अक्ष a. {1} red-eyed. {2} fearful. --(क्षः) {1} a buffalo. {2} a pigeon. {3} a crane (सारस). {4} the Cakora bird. --अकः a coral. --अंगः {1} a bug {2} the planet Mars. {3} the disc of the sun or moon. --(गं) {1} a coral (also m. and f.) {2} saffron. --अति(ती)सारः dysentery. --अधरा a Kinnarī. --अधिमंथः inflammation of the eyes. --अपहं myrrh. --अंबर a. clad in red garments --(रं) a red garment. --(रः) a vagrant devotee wearing red gar ments. --अर्बुदः a bloody tumour --अर्शस् n. a form of piles. --अशोकः the red-flowered Aśoka; M. 3. 5. --आधारः the skin. --आभ a. red-looking, --आशयः any viscus containing or secreting blood (as the heart, spleen, or liver). --उत्पलं the red lotus. --उपलं red chalk, red earth. --कंठ, --कंठिन् a. sweet-voiced. (--m.) the cuckoo. --कंदः, --कंदलः a coral. --कदंबः the red-flowering Kadamba. --कमलं [] the red lotus. --केसरः the cora tree. --कैरबः, कोकनदः a red lotusflower. --गंधकं myrrh. --ग्रीवः {1} a demon. {2} a kind of pigeon. --घ्नः the Rohitaka tree. --(घ्नी) the Dūrvā grass. --चंदनं {1} red-sandal. {2} saffron. --चूर्णं vermilion. --छर्दिः f. vomiting blood. --जिह्वः a lion. --तुंडः a parrot. --तेजस् n. flesh. --दंतिका, --दंती N. of Durgā. --दृश् m. a pigeon. --धातुः {1} red chalk, orpiment {2} copper. --नासिकः an owl. --पः a demon, an evil spirit. --(पा) {1} a leech. {2} a Ḍākinī. --पक्षः N. of Garuḍa. --पटः a kind of mendicant, Pt. 4. 34. --पल्लवः the Aśoka tree. --पातः blood shed. --पाता a leech. --पाद a. red footed. --(दः) {1} a bird with red feet, a parrot. {2} a war-chariot. {3} an elephant. --पायिन् m. a bug. --पायिनी a leech. --पारदः, --दं cinnabar. --पिंडं {1} a red pimple. {2} a spontaneous discharge of blood from the nose and mouth. --पित्तं derangement of the blood produced by bile. --पुष्पः N. of several plants: --करवीर, रोहितक, दाडिम, बंधूक, पुन्नाग &c. --पूरकं = वृक्षाम्ल q. v. --प्रमेहः the passing of blood in the urine. --फलः the fig-tree. --भवं flesh. --भाव a. {1} red. {2} loving, amorous. --मंजरः the Nicula tree. --मंडलं a red lotusflower. --मोक्षः, --मोक्षणं bleeding, letting out blood. --राजिः a particular disease of the eye. --रेणुः {1} vermilion. {2} the Punnāga tree. {3} an angry man. {4} a bud of the Palāśa tree. --लोचनः a pigeon. --वटी, [] --वरटी small-pox. --वर्गः {1} lac. {2} the pomegranate tree. {3} safflower. --वर्ण a. red-coloured. --(र्णः) {1} red-colour. {2} cochineal insect. (र्णं) gold. --वसन, --वासस् a. clothed in red. (--m.) a Brāhmaṇa in the fourth order of life. --वालुक --का vermilion. --वी(बी)जः the pomegranate tree. --शासनं vermilion. --शीर्षकः a kind of heron. --शृंगिकं a kind of poison. --संकोचः safflower. --संकोचकं a red lotusflower. --संज्ञं saffron. --संदंशिका a leech. --संध्यकं the red lotus. --सारं red sandal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0899-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रक्त न० रन्ज--करणे क्त । १ कुङ्कुमे २ ताम्रे ३ प्राचीनामलके मेदि० । ४ सिन्दूरे ५ हिङ्गुले ६ पद्मके राजनि० । ७ शरी- रस्थे रसपाकजन्ये मांसहेतौ रुधिराख्ये धातुभेदे अमरः । ८ कुसुम्भे ९ हिज्जले १० रोहितवर्णे च पु० ११ तद्वति त्रि० अमरः । १२ परागे कर्त्तरि क्त । १३ अनु- रक्ते मेदि० १४ क्रीडारते च गरणिः । कर्मणि क्त । १५ नील्यादिभीरञ्जिते त्रि० । करणे क्त । १६ मञ्जिष्ठायां १७ लाक्षायां १९ गुञ्जायाञ्च स्त्री राजनि० टाप् । भावे क्त । २० रागे न० । धातुभेदरक्तस्वरूपादिकं भावप्र० उक्तं यथा “यदा रसो यकृद्याति तत्र रञ्जकपित्ततः । रागं पाकं श संप्राप्य स भवेद्रक्तसंज्ञकः । रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्याधारमुत्तमम् । स्निग्धं गुरु चसं स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत्” । जीवस्याधारनुत्तममिति, यत आह । “जीवो वसति सर्वस्मिन्देहे तत्र विशेषतः । वीर्य्ये रक्ते मले यस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणादिति” । वीर्य्ये रक्ते मले च शरीरारम्भके वाग्भटोक्तपरिमाणमिते शुद्धे जीवो वसति न तु दुष्टे प्रवृद्धे रक्तस्रावणोप- देशस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । पित्तवद्भवेत् अम्लवद्भवेदित्यर्थः । अथ रक्तस्य स्थानमाह “यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुख्य- स्थानन्तयोः स्थितम् । अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत्” । असृक्करशब्दे ५५९ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4784,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रक्त" आता है (49)
अरुण लाल । रक्तरस्य रक्त । खून । लहुंशोणित लाल । रक्त वर्ण कारसभव रक्त । खून । लहुअसृक् रक्त । रुधिरपलक्षार रक्त । खून । लहूकायव्यूह शरीर मे वात, पित्त, कफ, तथा त्वक्, रक्त, मांस, स्नायु, अस्थि, मज्जा औऱ…रोक्य रक्त । लहु । खुनहिरोदक रक्त । खुनसिरांबु रक्त । खूनअगाधरुधिर रुधिर का अधिक्य । अत्यधिक । रक्तखुन रक्त । रुधिर । लहु । क्रि॰ प्र॰—गिरना ।—चलना ।—जमना ।—निकलना ।— निकालन…छतज रक्त । खून । लहूलहू रक्त । लोहू । रुधिर । खून । मुहा॰—लहूलुहान होना = खून से भर जाना । अत्…लोहू रक्त । विशेष दे॰ 'लहू'सोणक लाल रंग का । रक्तसोणत खून । लोहू । रक्त । (डिं॰)ककोणि रक्त । खूनरसतेज रक्त । लहु । खूनरुहिर पु संज्ञा पुं॰ लहू । रक्त । खूनरससंभव रक्त । लहु । खूनमांसकारी रक्त । लहूवासिष्टवा रक्त । रुधिररजत चाँदी । रूपाशोण लाल रंगसार किसी पदार्थ में का मूल, मुख्य, काम का, या असली भाग । तत्व । सत्तअश्र आँसूबुक्क हृदयवृजिन पाप । गुनाहस्रोत झरना । सोता । जलप्रवाह । दे॰ 'स्रोत' ^२बीभत्स जिसे देखकर घृणा हो । घृणितस्वज पुत्र । बेटाआत्मज पुत्र । लड़काक्षतज क्षत से उत्पन्न । जैसे—क्षतज शोथ, क्षतज विद्रधित्वग्ज रोम । रोआँप्राणद प्राणदाता । जो प्राण देसुजीवंती पीली जीवंती । सुनहरी जीवंती । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह बल-वीर्य-वर्धक…कप्यास बंदर का चूतड़बुक्का हृदय । कलेजाजलवैकृत एक अशुभ योग । पानी या जलाशय में आकस्मिक विकार या अदभुत बातों का दिखाई …द्विव्रण दो प्रकार के व्रण या घाव । विशेष— सुश्रुत ने व्रण दो प्रकार के मान हैं…फिर इस सोने या चाँदी में मिले हुए पारे को स्वेदनविधि से भाप के रूप में अलग…सोन एक प्रसिद्ध नद का नाममिक्ष हाथियों की चार जातियों में से एक जातिस्रौन श्रवण । कानकौमकुम एक केतु तारा जिसकी तीन शिखाएँ हैं और जो मंगल का साठवाँ पुत्र माना जाता…फासफरस पाश्चात्य रासाय- निकों के द्वारा जाना हुआ एक अत्यंत ज्वलनशील मूल द्रव्…सुर्खी लाली । ललाई । अरूणताबिजयसार एक प्रकार का बहुत बड़ा जंगली पेड़ जिसके पत्ते पीपल के पत्तों से कुछ छो…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें