🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सार
sāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सार/गूदा (2.4.12) मज्जा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ में का मूल, मुख्य, काम का, या असली भाग । तत्व । सत्त ।
२. कथन आदि से निकलनेवाला मुख्य अभिप्राय । निष्कर्ष । उ—तत्त सारं इहै आहै अवर नाहीं जान ।—जग॰ बानी, पृ॰१४ ।
३. किसी पदार्थ में से निकला हुआ निर्यास या अर्क आदि । रस ।
४. चरक के अनुसार शरीर के अंतर्गत आठ स्थिर पदार्थ जिनके नाम इस प्रकार हैं ।—त्वक्, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा, शुक्र और सत्व (मल) ।
५. जल । पानी ।
६. गूदा । मग्ज ।
७. वह भूमि जिसमें दो फसलें होती हों ।
८. गोशाला । बाड़ा ।
९. खाद ।
१०. दूहने के उपरांत तुरंत औटाया हुआ दूध ।
११. औटाए हुए दूध पर की साड़ी । मलाई ।
१२. लकड़ी का हीर ।
१३. परिणाम । फल । नतीजा ।
१४. धन । दौलत ।
१५. नवनीत । मक्खन ।
१६. अमृत ।
१७. लोहा ।
१८. वन । जंगल ।
१९. बल । शक्ति । ताकत ।
२०. मज्जा ।
२१. वज्र- क्षार ।
२२. वायु । हवा ।
२३. रोग । बीमारी ।
२४. जूआ खेलने का पासा ।
२५. अनार का पेड़ ।
२६. पियाल वृक्ष । चिरौंजी का पेड़ ।
२७. वंग ।
२८. मुद्ग । मूँग ।
२९. क्वाथ । काढ़ा ।
३०. नीली वृक्ष । नील का पौधा ।
३१. साल । सार ।
३२. पना । पतला शरबत ।
३३. कपूर ।
३४. तलवार । (डिं॰) ।
३५. द्रव्य । (डिं॰) ।
३६. हाड़ । अस्थि । (डिं॰) ।
३७. एक प्रकार का मात्रिक छंद जिसमें २८ मात्राएँ होती है और सोलहवीं मात्रा पर विराम होता है । इसके अंत में दो गुरु होते है । प्रभाती नामक गीत इसी छंद में होता है ।
३८. एक प्रकार का वर्णवृत्त जिसमें एक गुरु और एक लघु होता है । इसे 'ग्वाल' और 'शानु' भी कहते है । विशेष दे॰ ग्वाल ।
३९. एक प्रकार का अर्थालंकर जिसमें उत्तरोत्त र वस्तुओं का उत्कर्ष या अपकर्ष वर्णित होता है । इसे 'उदार' भी कहते हैं । उ॰—(क) सब मम प्रिय सब मम उपजाए । सब ते अधिक मनुज मोहि भाए । तिन महँ द्विज, द्विज महँ श्रुतिधारी । तिन महँ निगम निति अनुसारी । तिन महँ पुनि विरक्त पुनि ज्ञानी । ज्ञानहु ते अति प्रिय विज्ञानी । तिनतें मोह अति प्रिय निज दासा । जैहि गति मोरि न दूसरी आसा । (ख) हे करतार बिनै सुनो 'दास' की लोकनि को अवतार करयो जनि । लोकनि को अवतार करयो तो मनुष्यन को तो सँवार करयो जनि । मानुष हू को सँवार करयो तो तिन्हैं बिच प्रेम पसार करयौ जनि । प्रेम पसार करयो तो दयानिधि कैहूँ बियोग बिचार करयौ जनि ।
४०. वस्त्र । कपड़ा । उ॰—बगरे बार झीनें सार में झलकति अधर नई अरुनई सरसानि ।—धनानंद, पृ॰५०६ ।
४१. गमन । क्रमण । गति (को॰) ।
४२. मवाद । पस (को॰) ।
४३. गोबर । गोमय (को॰) ।
४४. प्रसार । फैलाव । विस्तृति (को॰) ।
४५. दृढ़ता । मजबूती । धैर्य । धीरता ।
सार २ वि॰
१. उत्तम । श्रेष्ठ ।
२. ठोस । दृढ़ । मजबूत ।
३. न्याय्य ।
४. आवश्यक । अनिवार्य (को॰) ।
५. सही । वास्तविक (को॰) ।
६. अनेक प्रकार का । रंग बिरंगा । चितकबरा (को॰) ।
७. भगानेवाला । दूर करनेवाला ।
सार पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सारिका] सारिका । मैना । उ॰—गहबर हिय शुक सों कहेँ सारो ।—तुलसी (शब्द॰) ।
सार ४ संज्ञा पुं॰ [हि॰ सारना]
१. पालन । पोषण । रक्षा । उ॰— जड़ पंच मिलै जिहि देह करी करनी लषु धौं धरनीधर की । जनु को कहु क्यों करिहैं न सँभार जो सार करै सचराचर की ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. शय्या । पलंग । उ॰—रची सार दोनों इक पासा । होय जुग जुग आवहिं कैलासा ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. खबरदारी । सँभाल । हिफाजत । उ॰—भरत सौगुनी सारकरत हैं अति प्रिय जानि तिहारे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. सुधबुध । अवसान । होश हवास ।
५. खोजखबर ।
सार ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्याल, हि॰ साला] पत्नी का भाई । साला । विशेष—इस श्ब्द का प्रयोग प्राय: गाली के रुप में भी किया जाता है ।
सार ६ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. उष्ट्र । ऊँट ।
२. एक चिड़िया [को॰] ।
सार ७ प्रत्य॰ पदांत में प्रयुक्त होकर यह फारसी प्रत्यय निम्नांकित अर्थ देता है—
१. वाला । जैसे,—शर्मसार ।
२. बहुतायत । जैसे,—कोहसार ।
३. मानिंद । तुल्य । समान । जैसे,—देव सार [को॰] ।
सार† ८ संज्ञा स्त
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सार m. (fr. √ सृ) course, motion (see पूर्व-स्˚)
stretching out, extension, Kālac.
सार mfn. driving away, destroying, Bālar. ii, 60/61
2. सार m. n. (ifc. f(आ). ; perhaps to be connected with 1. सार above; prob. fr. a lost root meaning ‘to be strong’) the core or pith or solid interior of anything, RV. &c. &c.
firmness, strength, power, energy, AV. &c. &c.
the substance or essence or marrow or cream or heart or essential part of anything, best part, quintessence (ifc. = ‘chiefly consisting of or depending on &c.’ [cf. पर] e.g. धर्म-सारं जगत्, ‘the world chiefly depends on justice’; तूष्णीं-सार mfn. ‘chiefly silent’; सारत् सारम्, ‘the very best’), AitBr. &c. &c.
the real meaning, main point, MW.
a compendium, summary, epitome (often ifc. in titles of books)
a chief-ingredient or constituent part of the body (causing the peculiarities of temperament; reckoned to be 7, viz. सत्त्व, शुक्र, मज्जन्, अस्थि, मेदस्, मांस, रक्त), Suśr.; VarBṛS.
any ingredient, Suśr.
nectar, R.; BhP.
cream, curds, L.
worth, value (एण, ‘in consideration of’, ‘according to’), Mn.; Yājñ. &c.
wealth, property, goods, riches, Kāv.; Pur.; Rājat.
(in rhet.) a kind of climax (उत्तरोत्तरम् उत्कर्षः), Sāh.; Kpr.
resin used as a perfume, Suśr.; ŚārṅgS.
water, Vās.
dung, Kṛṣis.
the matter formed in a boil or ulcer, pus, MW.
impure carbonate of soda, ib.
a confederate prince, ally, VarBṛS.
(= 1. शार) a piece at chess or backgammon &c.
सार mf(आ)n. hard, firm solid strong, MBh.; Kāv. &c.
precious, valuable, Daś.
good, sound, best, excellent, BhP.; Pañcar.
sound (as an argument, thoroughly proved), W.
full of (instr.), VarBṛS.
motley, speckled (= शार), Suśr.; Kād.
3. सार mfn. having spokes, Śulbas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1208,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सार a. [सृ-घञ्, सार्-अच् वा] 1 Essential. --2 Best, highest, most excellent; Mu. 1. 13. --3 Real, true, genuine. --4 Strong, vigorous. --5 Sound, thoroughly proved. --6 Highest or best (at the end of comp.); त्रिवर्गसारः Ku. 5. 38. --रः, --रं (but usually m. only except in the first {4} senses) 1 Essence, essential part, quintessence; स्नेहस्य तत्फलमसौ प्रणयस्य स Māl. 1. 9; U. 6. 22. असारे खलु संसारे सारमेतच्चतुष्टयम् । काश्यां वासः सतां संगो गंगांभः शंभुसेवनं ॥ Dharm. 14. --2 Substance, pith. --3 Marrow. --4 Real truth, main point. --5 The sap or essence of trees; as in खदिरसार, [] सर्जसार. --6 Summary, epitome, compendium. --7 Strength, vigour, power, energy; सारं धरित्रीधरणक्षमं च Ku. 1. 17; R. 2. 74. --8 Prowess, heroism, courage; R. 4. 79. --9 Firmness, hardness. --10 Wealth, riches; गामात्तसारां R. 5. 26. --11 Nectar. --12 Fresh butter. --13 Air, wind. --14 Cream, coagulum of curds. --15 Disease. --16 Matter, pus. --17 Worth, excellence, highest perception. --18 A man at chess. --19 Impure carbonate of soda. --20 A figure of speech corresponding to English ‘climax’; उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः K. P. 10. --21 The heart. --रा 1 Dūrvā grass. --2 Kuśa grass. --रं 1 Water. --2 Fitness, propriety. --3 Wood, thicket. --4 Steel. --Comp. --असार a. valuable and worthless, strong and weak. --(रं) {1} worth and worthlessness. {2} substance and emptiness. {3} strength and weakness. ˚विचारः consideration of strong and weak points &c. --गंधः sandal wood. --ग्रीवः N. of Śiva. --जं fresh butter. --तरुः the plantain tree. --दा {1} N. of Sarasvatī. {2} of Durgā. --द्रुमः the Khadira tree. --भंगः loss of vigour. --भांडं {1} a natural vessel. {2} a bale of goods, merchandise. {3} implements. --मितिः the Veda. --लोहं steel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सार दौर्बल्ये अद० चु० उभ० सक० सेट् । सारयति ते अससारत् त अनेकाच्कत्वान्न षोपदेशः
सार न० सृ--घञ्, सार--अच् वा । १ जले २ धने ३ न्याय्ये त्रि० मेदि० । ४ नवनीते न० राजनि० । ५ लौहे भावप्र० । ६ वने शब्दर० । ७ बले ८ स्थिरांशे ९ मज्जनि पु० अमरः १० सर्ज- क्षारे ११ वायौ जटा० । १२ रोगे धरणिः १३ अतिदृदे १४ पाशके पु० शब्दर० १५ दध्यग्रे पु० हेमच० १६ श्रेष्ठे १७ वरे च त्रि० अमरः । १षपरमेश्वरे “एकं शिवं शान्तमनन्तमच्युतं परात्परं ज्ञानमयं विशेषम् । अद्वैत मव्यग्रमचिन्त्यरूप सारन्त्वेकं नास्ति सारं ततोन्यत् । यस्मादेतज्जायते विश्वमग्र्यं यस्मिन् लीनं स्याच्च पश्चा- त्स्थितञ्च । आकाशवन्मेघजालञ्च धृत्या यद्विश्वं वै ध्रियते तच्च सारम् । अष्टाङ्गयोगैर्यदवाप्तुमिच्छन् योगी युनक्त्यात्मरूपं सदैव । निवर्त्तते प्राप्य यन्नेह लोके तद्वै सारं सारमन्यन्न चास्ति” कालिकापु० २७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5284,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सार, त् क दौर्व्वल्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) रेफोपधः । अससारत् । इति दुर्गादासः ॥
सारं, क्ली, पुं, (सार त् क दौर्ब्बल्ये + अच् । सृ गतो + घञ् इति वा ।) जलम् । धनम् । (यथा, रघुः । ४ । ७९ । “परस्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु । राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमा- द्रिणा ॥”) न्याय्यम् । इति मेदिनी ॥ (सरात् जातम् । सर + अण् ।) नवनीतम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । २६ । “क्षीरशेषञ्च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत् ॥” अमृतम् । यथा, भागवते । ७ । ६ । २५ । “धर्म्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारंजुषां चरणयोरुपगायतां नः ॥”) लौहम् । इति भावप्रकाशः । विपिनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ सारवस्तूनि यथा, -- “सारं रसानान्तु घृतं घृतसारं हुतञ्च यत् । हुतस्य सारं स्वर्गञ्च स्वर्गात् सारन्तु योषितः ॥ अतो राजन् प्रदेयाः स्युः स्त्रियः स्वर्गमभीप्- सतः । [] तथैवेह सुखं ताभिः सह राज्यं नृपोत्तम ॥” इति वह्निपुराणे दासीदानाध्यायः ॥ अपि च । “असारे खलु संसारे सारमेतच्चतुष्टयम् । काश्यां वासः सतां सङ्गो गङ्गाम्भः शम्बु- सेवनम् ॥” इति कवितारत्नाकरधृतपुराणवचनम् ॥
सारः, पुं, (सृ + “सृ स्थिरे ।” ३ । ३ । १७ । इति घञ् ।) बलम् । (यथा, महाभारते । १ । १५५ । २३ । “तरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम् । पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय ॥”) स्थिरांशः । इत्यमरः । ३ । ३ । १७० ॥ (यथा, रघुः । १० । १० । “प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणम् । कौस्तुभाख्यमपां सारं बिभ्राणं बृहतोरसा ॥”) मज्जा । इत्यमरः । २ । ४ । १२ ॥ वज्रक्षारम् । इति राजनिर्घण्ठः ॥ वायुः । इति जटाधरः ॥ रोगः । इति धरणिः ॥ पाशकः । इति शब्द- रत्नावली ॥ दध्युत्तरम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (अर्थालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ७३१ । “उत्तरोत्तरमुत्कर्षो वस्तुनः सार उच्यते ॥” यथा, -- “राज्ये सारं वसुधा वसुधायामपि पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनासर्व्वस्वम् ॥”)
सारः, त्रि, (सृ + घञ् ।) अतिदृढः । इति शब्दरत्नावली ॥ वरः । श्रेष्ठः । इत्यमरमेदिनी- करौ ॥ यथा, -- “सर्व्वसारो यथा कृष्णो व्रतानां पुण्यकं तथा ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे । ३ । ३० ॥ अपि च । श्रीमार्कण्डेय उवाच । “जगत् सर्व्वन्तु निःसारमनित्यं दुःखभाजनम् । उत्पद्यते क्षणादेतत् क्षणादेतत् विपद्यते ॥ यथैवोत्पद्यते सारान्निःसारं जगदञ्चसा । पुनस्तस्मिन्निलीयन्ते महाप्रलयसङ्गमे ॥ उत्पत्तिप्रलयाभ्यान्तु जगन्निसारतां हरिः । शम्भवे दर्शयामास भावेन जगतां पतिः ॥ एकं शिवं शान्तमनन्तमच्युतं परात्परं ज्ञानमयं विशेषम् । अद्वैतमव्यग्रमचिन्त्यरूपं सारन्त्वेकं नास्ति सारं त्वदन्यत् ॥ यस्मादेतज्जायते विश्वमग्र्यं यस्माल्लीनं स्यात् तत्पश्चात् स्थितञ्च । आकाशवन्मेघजालस्य धृत्या यद्विश्वं वै ध्रियते तच्च सारम् ॥ अष्टाङ्गयोगैर्यदाप्तु मिच्छन् योगी युनक्त्यात्मरूपं सदैव । निवर्त्तते प्राप्य यन्नेह लोके तद्वै सारं सारमन्यन्न चास्ति ॥ [] सारो द्वितीयो धर्म्मस्तु यो नित्यप्राप्तये भवेत् । यो वै निवर्त्तको नाम तत्रासारः प्रवर्त्तकः ॥ सर्व्वं क्षरति लोकेऽस्मिन् धर्म्मो नैव च्युतो भवेत् स्वधर्म्माद्यो न चलति स एवाक्षर उच्यते ॥ एतद्वः कथितं सारं निःसारञ्च यथा जगत् । यथा स्वयं ददर्शाशु शम्भुर्ज्ञानेन स्वेऽन्तरे ॥ एतद्वै दर्शयामास स विष्णुर्जगतां पतिः । स्वयं जग्राह मनसा ध्यानेनात्मनि शङ्करः ॥ सारं तत्त्वं परमं निष्कलं य- म्मूर्त्त्या दीनं मूर्त्तिमान् धर्म्म एषः । सारोऽन्योऽसौ सारहीनं तदन्यत् ज्ञात्वैवेथ्यं याति नित्यं महाधीः ॥” इति श्रीकालिकापुराणे २७ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-337-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सार" आता है (18)
गुर वह साधन या क्रिया जिसके करते ही काम तुरंत हो जाय । मूलमंत्र । सारआत्मता सार । प्रकृतिइत्र अतर । पुष्पसार । इतरसरजोश जो पहले जोश में उतारा जाय । सार । सतसारांश खुलासा । संक्षेप । सार । निचोड़सारजासव एक प्रकार का आसव जो धान, फल, फूल, मूल, सार, टहनी, पत्ते, छाल और चीनी इ…लुब्बलुबाब गूदा । सारमंड उबले हुए चावलों आदि का गाढ़ा पानी । भात का पानी । माँड़निर्दर झरनानिष्कर्ष निश्चय । खुलासा । तत्वसै † ^१ वि॰ संज्ञा पुं॰ सौमीवा पेट में का कीड़ारूह आत्मा । जीवात्मासत्व सत्ता । होने का भाव । अस्तित्व । हस्तीतेरिज खुलासा । स्पष्टअसलियत तथ्य । वास्ताविकताग्वाला अहीरस्थावरविष एक प्रकार का विष । स्थावर पदार्थों में होनेवाला जहर । विशेष—यह विष सुश…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें