🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्रोत
srota
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] झरना । सोता । जलप्रवाह । दे॰ स्रोत २ ।
स्रोत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्रोतस्]
१. पानी का बहाव या झरना । जलप्रवाह । धारा ।
२. नदी ।
३. वैद्यक के अनुसार शरीरस्थ छिद्र या मार्ग जो पुरुषों में प्रधानत ९ और स्रियों में ११ माने गए हैं । इनके द्वारा प्राण, अन्न, जल, रस, रक्त, मांस, मेद, मल, मूत्र शुक्र और आर्तव का शरीर में संचार होना माना जाता है ।
४. वंशपरंपरा । कुलधारा ।
५. ऊर्मि । तरंग । लहर (को॰) ।
६. जल (को॰) ।
७. ज्ञानेंद्रिय (को॰) ।
८. हाथी की सूँड़ (को॰) ।
९. तीव्र गति या वेग (को॰) ।
१०. पशुओं के शरीर का छेद (को॰) ।
११. गति । गमन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्रोत m. n. (ifc. f(आ). ) = स्रोतस् (cf. प्रति- and सहस्र-स्र्˚).
2. स्रोत in comp. for स्रोतस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1274,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोतं A stream; see स्रोतस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1158-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत न० स्रु--तन् । स्रोतसि वेगेन स्वतोजलनिःसरणे भरतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5375,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोतं, क्ली, स्रोतः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६८ । १३ । “पतिशोकाकुलां दीनां शुष्कस्रोतां नदीमिव ॥” पुंलिङ्गान्तोऽयमिति उणादिटीकायां उज्ज्वल- दत्तः । ४ । २०१ ॥)
स्रोतः, [स्] क्ली, (स्रवतीति । स्रु गतौ + “स्रुरीभ्यां तुट् च ।” उणा० ४ । २०१ । इति असुन् । तुट् च ।) स्वतोऽम्बुसरणम् । इत्यमरः । १ । १० । ११ ॥ वेगेन जलवहनं स्रोतः । स्वतः स्वयमम्बुनः सरणं गमनं स्रोतः इत्यन्वयः । स्वत इत्यात्महेतुकं न परहेतुकम् । तस् क्तेरिति तृतीयायास्तस् स्रवति स्रोतः स्रुद्रुवत् त्रासुसिति अस् निपातनात्तन् स्रोतः सान्तम् । स्रोतः सद्यः सकलसलिलं सिंहकं सक्वमूलम् । इति दन्त्या- दावुष्मभेदः । स्रोतमदन्तञ्च । स्रोतः स्रोतं महा- नदः स्रवः पैञ्चषमस्त्रियाम् । इति हडडचन्द्रः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तशत्याम् । ४९१ । “रुद्धस्वरसप्रसरस्यालिभिरग्रे नतं प्रियं प्रति मे । स्रोतस इव निम्नं प्रतिरागस्य द्विगुण आवेगः”) नदी । यथा, गीतायाम् । १० । ३१ । “झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥” शरीरस्थनवच्छिद्राणि । (मनःप्राणान्नपाणी- यादिव हशरीरस्थासंख्यमार्गविशेषः । इति भाव- प्रकाशादयः ॥) यथा, -- “स्रोतांसि खानि छिद्राणि कालखण्डं यकृन्मतम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (“यावन्तः पुरुषे मूर्त्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त- एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषा सर्व्वभावा हि पुरुषेणान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्व्वर्न्तन्ते क्षयं वा न गच्छन्ति । स्रोतांसि खलु परिणाममापद्य- मानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्ति अयनार्थे- नांपि चैके स्रोतसामेव समुदायं पुरुषमिच्छन्ति [] सर्व्वगतत्वात् सर्व्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपप्रशमा- नानां नत्वेतदेवं यस्य सहि स्रोतांसि यच्च वहन्ति यच्चावहन्ति यत्र चावस्थितानि सर्व्वं तदन्य- त्तेभ्यः । अतिबहुत्वात्तु खलु केचिदपरिसङ्ख्ये- यानि आचक्षन्ते स्रोतांसि परिसङ्ख्येयानि पुन- रन्ये तेषां स्रोतसां यथास्थलं कतिचित् प्रकारान् मूलतश्च प्रकोपपरिज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानवते विज्ञानाय चाज्ञानाय तद्यथा प्राणोदकान्नरसरुधिर- मांसमेदोऽस्थि-मज्जाशुक्र-मूत्रपुरीषस्वेदवहानि वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्व्वशरीरचराणां सर्व्व- स्रोतांसि अयनभूतानि । तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावत् शरीरमयन- भूतमधिष्ठावभूतञ्च तदेतत् स्रोतसां प्रकृति- भूतत्वात् न विकारैरुपसृज्यते शरीरम् ।” इति चरके विमानस्थाने पञ्चमाध्वाये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-467-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्रोत" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें