🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:06:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रवाह
pravāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लगातार बहना/चलना (3.2.18) प्रवृत्ति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवाह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । स्रोत । पानी की गति । बहाव ।
२. बहता हुआ पानी । धारा ।
३. कार्य का बराबर चला चलना । काम का जारी रहना ।
४. चलता हुआ काम । व्यवहार ।
५. झुकाव । प्रवृत्ति ।
६. अच्छा वाहन या घोडा़ ।
७. चलता हुआ क्रम । तार । सिलसिला । जैसे, वाणी का प्रवाह ।
८. तालाब । झील (को॰) ।
९. उत्तम घोडा़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वाह m. f. (ifc. f(आ). ) a stream, river, current, running water (˚हे-मूत्रित n. ‘making water in a river’, doing a useless action, Pāṇ. ii, 1, 47, Sch.)
met. = continuous flow or passage, unbroken series or succession, continuity, ŚBr. &c. &c.
continuous use or employment, Śaṃk.
c˚ train of thought, Sarvad.
N. of ch. in Sad-ukti-karṇāmṛta
flowing or streaming forth, L. (cf. -वह)
course of action, activity, L.
course or direction towards, W.
a pond, lake, ib.
a beautiful horse, L.
N. of one of the attendants of Skanda, MBh.
(pl.) N. of a people, VP.
प्र-वाह &c. See प्र-√ वह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (691,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवाहः 1 Flowing or streaming forth. --2 A stream, course, current; प्रवाहस्ते वारां श्रियमयमपारां दिशतु नः G. L. 2; R. 5. 46; 13. 10, 48; Ku. 1. 54; Me. 46. --3 Flow, running water. --4 Continuous flow, unbroken succession, continuity. --5 Course of events (rolling onward like a stream). --6 Activity, active occupation. --7 A pond, lake. --8 Course or direction towards. --9 An excellent horse. (प्रवाहेमूत्रितं) means (lit.) making water in a stream; (fig.) doing a useless action.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0760-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवाह पु० प्र + वह--घञ् । १ प्रवृत्तौ २ जलादिस्रोतसि मेदि० २ व्यवहारे विश्वः ४ उत्तमाश्वे नानार्थरत्ना० । ५ स- न्ततौ कालेन देशेन वा विच्छेदाभावे “प्रवाहरूपेणानादि”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4492,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवाहः, पुं, (प्र + वह् + भावे घञ् ।) प्रवृत्तिः । (यथा, भागवते । ७ । ९ । ८ । “सत्त्वैकतानगतयो वचसां प्रवाहैः ॥” जलस्रोतः । इति मेदिनी । हे, २१ ॥ (यथा, रघौ । ५ । ४६ । “पूर्व्वं तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥”) व्यवहारः । इति विश्वः ॥ प्रकृष्टाश्वः । इति नानार्थरत्नमाला ॥ (पुरीषादेर्निगमः । यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । ४० अध्याये । “प्रवाहेण गुदभ्रंशे मूत्राघाते कटिग्रहे । मधुराम्लशृतं तैलं सर्पिर्वाप्यनुबासनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-294-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवाह" आता है (32)
वेग प्रवाह । बहावदरणि प्रवाह । धारास्रव बहना । बहाव । प्रवाहस्रवण बहना । बहाव । प्रवाहमंदाक प्रवाह । धारापरिष्यंद प्रवाह । धारालंजा धारा । प्रवाहप्रस्नव बहना । प्रवाह । प्रस्राववाहला † ^१ संज्ञा स्त्री॰ धारा । प्रवाह । जल का प्रवाह या पूरअंबुरय धारा । प्रवाहछंछ पु संज्ञा पुं॰ छींटा । धार । प्रवाहवाहल जलप्रणाली । प्रवाह । स्त्रोत । जल की धारासेझा प्रवाह । झरना । दे॰ 'सेजा' ^३रवानी रवाँ होने का भाव । बहाव । प्रवाहसरिता धारा । प्रवाहसंस्त्राव बहाव । प्रवाहसांस्त्राविण प्रवाह । बहाव । धारारय पु ^१ संज्ञा पुं॰ रज । घूल । गर्दपूर दारु अगर । दाहगुरुबाह † ^१ संज्ञा पुं॰सर्ग गमन । गति । चलना या बढ़नाविसार मछलीस्रवंती नदी । दरियाप्रवृत्ति है, त्याग का व्यापार निवृत्ति । ये दोनों इच्छा और द्वेषपूर्वक होते हैं…रेत वीर्य । शुक्रउपस्रवण का मासिक स्रावबाहा भुजा । बाहुप्रस्रव चूना । टपकनाविष्यंद बुँद । विंदुसृत्वरी माताबहाव बहाने का भावसेजा एक प्रकार का पेड़ जो आसाम और बंगाल में होता है और जिस्पर टसर के कीड़े …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें