🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रय
raya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेग के नाम (1.1.79) रंहस् · तरस् · स्यद · जव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रय पु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रज] रज । घूल । गर्द । उ॰—ठाकुर विराजै जहाँ खेलै सूत औरन के डारें ईट खोवा रयो प्रभु पर खीजियो ।—प्रियादास (शब्द॰) ।
रय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेग । तेजी । उ॰—यहु जानत है के सब गुण रथ के यासों रहत चुपाइ ।—गुमान (शब्द॰) ।
२. प्रवाह । नदी की धारा ।
३. ऐल के छह पुत्रों में से चौथे पुत्र का नाम ।
४. उत्साह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रय m. (√ री) the stream of a river, current, MBh.; Kāv. &c.
quick motion, speed, swiftness (˚येण ind. and ˚यात् ind. quickly, immediately, straightway), Kāv.; Pur.
course (cf. संवत्सरर्˚)
impetuosity, vehemence, ardour, zeal, Śiś.; BhP.
N. of a son of Purū-ravas, BhP.
of another king, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रयः [रय्-अच्] 1 The stream of a river, current; जंबूकुंजप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः Me. 20. --2 Force, speed, velocity; U. 3. 36. --3 Zeal; ardour, vehemence, impetuosity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रय गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । रयते अरयिष्ट । अरयिढ्वम् अरयिध्वम् ।
रय पु० रय--अच् । १ वेगे अमरः । २ प्रवाहे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4793,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रय, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०- सक०-सेट् ।) ङ, रयते । इति दुर्गादासः ॥
रयः, पुं, (रयते अनेनेति । रय + “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः । रीणा- त्यनेनेति वा । री गतौ + घप्रत्ययेन साधुरिति ।) वेगः । इत्यमरः । १ । १ । ६७ ॥ प्रवाहः । यथा, -- “प्रवाहः पुनरोघः स्याद्वेणी धारा रयश्च सः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । २ । १७ । ६ । “कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः ॥” पुरुरवसः पुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ९ । १५ । १ । “ऐलस्य चोर्व्वशीगर्भात् षडासन्नात्मजा नृप । आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-097-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें