🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:23:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रवाह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रवाह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रवाह

अर्थ: बहाव, धार बन कर बहना

संस्कृत: अविच्छेदेन जलादिप्रवृत्तिः · पर्याय: प्रवृत्ति, वेग

व्युत्पत्ति: प्र+वह्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रवाह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रवाह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवाहःप्रवाहौप्रवाहाः
द्वितीयाप्रवाहम्प्रवाहौप्रवाहान्
तृतीयाप्रवाहेणप्रवाहाभ्याम्प्रवाहैः
चतुर्थीप्रवाहायप्रवाहाभ्याम्प्रवाहेभ्यः
पञ्चमीप्रवाहात् / प्रवाहाद्प्रवाहाभ्याम्प्रवाहेभ्यः
षष्ठीप्रवाहस्यप्रवाहयोःप्रवाहाणाम्
सप्तमीप्रवाहेप्रवाहयोःप्रवाहेषु
सम्बोधनहे प्रवाहहे प्रवाहौहे प्रवाहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रवाह
प्रवाह
pravāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लगातार बहना/चलना (3.2.18) प्रवृत्ति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवाह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । स्रोत । पानी की गति । बहाव ।
२. बहता हुआ पानी । धारा ।
३. कार्य का बराबर चला चलना । काम का जारी रहना ।
४. चलता हुआ काम । व्यवहार ।
५. झुकाव । प्रवृत्ति ।
६. अच्छा वाहन या घोडा़ ।
७. चलता हुआ क्रम । तार । सिलसिला । जैसे, वाणी का प्रवाह ।
८. तालाब । झील (को॰) ।
९. उत्तम घोडा़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वाह m. f. (ifc. f(आ). ) a stream, river, current, running water (˚हे-मूत्रित n. ‘making water in a river’, doing a useless action, Pāṇ. ii, 1, 47, Sch.)
met. = continuous flow or passage, unbroken series or succession, continuity, ŚBr. &c. &c.
continuous use or employment, Śaṃk.
c˚ train of thought, Sarvad.
N. of ch. in Sad-ukti-karṇāmṛta
flowing or streaming forth, L. (cf. -वह)
course of action, activity, L.
course or direction towards, W.
a pond, lake, ib.
a beautiful horse, L.
N. of one of the attendants of Skanda, MBh.
(pl.) N. of a people, VP.
प्र-वाह &c. See प्र-√ वह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (691,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवाहः 1 Flowing or streaming forth. --2 A stream, course, current; प्रवाहस्ते वारां श्रियमयमपारां दिशतु नः G. L. 2; R. 5. 46; 13. 10, 48; Ku. 1. 54; Me. 46. --3 Flow, running water. --4 Continuous flow, unbroken succession, continuity. --5 Course of events (rolling onward like a stream). --6 Activity, active occupation. --7 A pond, lake. --8 Course or direction towards. --9 An excellent horse. (प्रवाहेमूत्रितं) means (lit.) making water in a stream; (fig.) doing a useless action.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0760-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवाह पु० प्र + वह--घञ् । १ प्रवृत्तौ २ जलादिस्रोतसि मेदि० २ व्यवहारे विश्वः ४ उत्तमाश्वे नानार्थरत्ना० । ५ स- न्ततौ कालेन देशेन वा विच्छेदाभावे “प्रवाहरूपेणानादि”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4492,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवाहः, पुं, (प्र + वह् + भावे घञ् ।) प्रवृत्तिः । (यथा, भागवते । ७ । ९ । ८ । “सत्त्वैकतानगतयो वचसां प्रवाहैः ॥” जलस्रोतः । इति मेदिनी । हे, २१ ॥ (यथा, रघौ । ५ । ४६ । “पूर्व्वं तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥”) व्यवहारः । इति विश्वः ॥ प्रकृष्टाश्वः । इति नानार्थरत्नमाला ॥ (पुरीषादेर्निगमः । यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । ४० अध्याये । “प्रवाहेण गुदभ्रंशे मूत्राघाते कटिग्रहे । मधुराम्लशृतं तैलं सर्पिर्वाप्यनुबासनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-294-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवाह" आता है (32)
वेग प्रवाह । बहावदरणि प्रवाह । धारास्रव बहना । बहाव । प्रवाहस्रवण बहना । बहाव । प्रवाहमंदाक प्रवाह । धारापरिष्यंद प्रवाह । धारालंजा धारा । प्रवाहप्रस्नव बहना । प्रवाह । प्रस्राववाहला † ^१ संज्ञा स्त्री॰ धारा । प्रवाह । जल का प्रवाह या पूरअंबुरय धारा । प्रवाहछंछ पु संज्ञा पुं॰ छींटा । धार । प्रवाहवाहल जलप्रणाली । प्रवाह । स्त्रोत । जल की धारासेझा प्रवाह । झरना । दे॰ 'सेजा' ^३रवानी रवाँ होने का भाव । बहाव । प्रवाहसरिता धारा । प्रवाहसंस्त्राव बहाव । प्रवाहसांस्त्राविण प्रवाह । बहाव । धारारय पु ^१ संज्ञा पुं॰ रज । घूल । गर्दपूर दारु अगर । दाहगुरुबाह † ^१ संज्ञा पुं॰सर्ग गमन । गति । चलना या बढ़नाविसार मछलीस्रवंती नदी । दरियाप्रवृत्ति है, त्याग का व्यापार निवृत्ति । ये दोनों इच्छा और द्वेषपूर्वक होते हैं…रेत वीर्य । शुक्रउपस्रवण का मासिक स्रावबाहा भुजा । बाहुप्रस्रव चूना । टपकनाविष्यंद बुँद । विंदुसृत्वरी माताबहाव बहाने का भावसेजा एक प्रकार का पेड़ जो आसाम और बंगाल में होता है और जिस्पर टसर के कीड़े …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रवाहप्रवाह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रवाह 📚 ➤ बहाव, धार बन कर बहना
संस्कृत: अविच्छेदेन जलादिप्रवृत्तिः · पर्याय: प्रवृत्ति, वेग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रवाह 📚जल । स्रोत । पानी की गति । बहाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रवाह
वेग (३.३.२६) — तेज़ी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रवाह: प्र+वह्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें