🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:17:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वेग
vega
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रवाह । बहाव ।
२. शरीर में से मल पुत्र आदि निकलन की प्रवृत्ति ।
३. किसी ओर प्रवृत्त होने का जोर । तेजी ।
४. शीघ्रता । जल्दी ।
५. आनंद । प्रसन्नता । खुशी ।
६. कोई काप करने को दृढ़ प्रतिज्ञा या पक्का निश्चय ।
७. उद्योग । उद्यम ।
८. प्रवृत्त । झुकाव ।
९. वृद्धि । बढ़ती ।
१०. महाज्योतिष्मती ।
११. लाल इनारु ।
१२. शुक्र । वीर्य ।
१३. न्याय के अनुसार चौबीस गुणों में से एक गुण । विशेष—यह गुण आकाश, जल, तेज, वायु और मन में पाया जाता है । संसार में जो कुछ गति देखा जाती है, वह इसी गुण के कारण होती है और उक्त पाँचों में से किसी न किसी के द्वारा होती है ।
१४. वाण की गति या चाल (को॰) ।
१५. प्रेम । गाढ़ अनुराग (को॰) ।
१६. रोग की तीव्रता (को॰) ।
१७. विष आदि का संचार या फैलना (को॰) ।
१८. आंतरिक भावों की वाहुय अभिव्यक्ति ।
२०. भावातिरेक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेग m. (fr. √ विज्) violent agitation, shock, jerk, AV.; R.
a stream, flood, current (of water, tears &c.), AV.; ŚvetUp.; MBh. &c.
rush, dash, impetus, momentum, onset, MBh.; BhP.
impetuosity, vehemence, haste, speed, rapidity, quickness, velocity (वेगाद् वेगं-√ गम्, to go from speed to speed, increase one's speed), MBh.; Kāv. &c.
the flight (of an arrow), Kir.
outbreak, outburst (of passion), excitement, agitation, emotion, ib.
attack, paroxysm (of a disease), Suśr.
circulation, working, effect (of poison; in Suśr. seven stages or symptoms are mentioned), Yājñ.; Kāv. &c.
expulsion of the feces, Suśr.
semen virile, L.
impetus, Kaṇ.; Sarvad.
the fruit of Trichosanthes Palmata, L.
N. of a class of evil demons, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेगः [विज्-घञ्] 1 Impulse, impetus. --2 Speed, velocity, rapidity. --3 Agitation. --4 Impetuosity, violence, force. --5 A stream, current; as in अंबुवेगः. --6 Energy, activity, determination. --7 Power, strength; मदनज्वरस्य वेगात् K. --8 Circulation, working, effect (as of poison); U. 2. 26, V. 5. 18. --9 Haste, rashness, sudden impulse; Pt. 1. 109. --10 The flight of an arrow; Ki. 13. 24. --11 Love, passion. --12 The external manifestation of an internal emotion. --13 Delight, pleasure. --14 Evacuation of the feces. --15 Semen virile. --16 Pleasure, delight. --Comp. --अनिलः {1} blast caused by speed; V. 1. 4. {2} a strong or violent wind. --आघातः {1} sudden arresting of velocity, check of speed. {2} obstruction of excretion, constipation. --नाशनः the phlegmatic humour. --रोधः = ˚आघातः q. v. --वाहिन् a. swift. --विधारणं checking of speed. --सरः a mule.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेग पु० विज--घञ् । १ प्रवाहे हेमच० । २ जवे अमरः ३ महा- कालफले मेदि० ४ रेतसि हेमच० । ५ मूत्रविष्ठादिनिः सारणयत्ने ६ न्यायोक्ते संस्कारभेदे च “स्पर्शादयोऽष्टौ वेगाख्यः संस्कारो मरुतो गुणाः” । “क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्व- मूर्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी” भाषा० तस्य क्षित्यादि- गुणतोक्ता । “स्वभावतः प्रवृत्तानां मलादीनां जिजीविषुः । न वेगं धारयेद्धीरः कामादीनाञ्च धारयेत्” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4958,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेगः, पुं, (विज + घञ् ।) प्रवाहः । तत्पर्य्यायः । ओघः २ वेणी ३ धारा ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ जवः । तत्पर्य्याथः । रंहः २ तरः ३ रयः ४ स्यदः ५ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनौ । ५ । १०८ । “मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ॥”) महाकालफलम् । इति मेदिनी ॥ रेतः । इति हेमचन्द्रः ॥ मूत्रविष्ठादिनिर्गमप्रवृत्तिः । इति भरतः ॥ संस्कारविशेषः । यथा, -- “स्पर्शादयोऽष्टौ वेगाख्यसंस्कारो मरुतो गुणाः । अष्टौ स्पर्शादयो रूपं द्रवो वेगश्च तेजसि ॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगश्च द्रवत्वञ्च गुरुत्वकम् । रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिण्येते चतुर्द्दश ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ (यथा, भागवते । ७ । ८ । २५ । “ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया ॥”) वेगधारणनिषेधो यथा, -- “वेगरोधो न कर्त्तव्यश्चान्यत्र क्रोधवेगतः ॥” इति आह्निकतत्त्वधृतविष्णुधर्म्मोत्तरवचनम् ॥ अपि च । “स्वभावतः प्रवृत्तानां मलादीनां जिजीविषुः । न वेगान्वारयेद्धीरः कामादीनाञ्च धारयेत् ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-493-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेग" आता है (36)
जवन वेगवान् । वेग- युक्त । तेजयवन वेग । तेजीरभस वेगजूति वेग । तेजीशांति वेग, क्षाभ या क्रिया का अभाव । किसी प्रकार की गीत, हलचल या उपद्रव का न…जूर्णि वेगजवस् वेगजावन्य वेग । तेजीआजवन त्वरा । वेगतूर्वयाण फुर्तीला । वेगऊमक पु संज्ञा स्त्री॰ झोंक । उठान । वेगऊला उछाल । वेगचोख पु † संज्ञा स्त्री॰ तेजी । फुरती । वेगठपाक † संज्ञा पुं॰ जोश । आवेश । वेग । तेजीहुलक वेग । गति । हूलआशिमा त्वरा । तेजी । वेगतुर्ण त्वरण । वेग । फुर्तीस्पीड वेग । गति । चाल । तीव्रताजवनिमा गति । वेग । क्षिप्रतात्वरता वेग । शीघ्रताफर्राटा वेग । तेजी । शीघ्रता । जैसे, फर्राटे से सबक सुनानाझर पानी गिराने का स्थान । निर्झरयव जौ नामक अन्न । विशेष दे॰ 'जौ'रय पु ^१ संज्ञा पुं॰ रज । घूल । गर्दआवेश व्याप्ति । संचार । दौराजवनी जवाइन । अजवायनद्रव द्रवणस्यद क्षरण । स्यंदन । बहनाप्रसर आगे बढ़ना । बढ़ना । विस्तारतरस् बलशूष गुंजायमानरौ गति । चाल । रफ्तारझरप †पु संज्ञा स्त्री॰लपक ज्वाला । लपट । लौ । अग्नि- शिखाउमंड उठानतपाक आवेश । जोश । जैसे,—आते ही यह बड़े तपाक से बोला । मुहा॰—तपाक बदलना = ना…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें