🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जवन
javana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत तेज़ घोड़ा (2.8.45)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जवन १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ जवनी] वेगवान् । वेग- युक्त । तेज ।
जवन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेग ।
२. स्कंद का एक सैनिक ।
३. घोड़ा ।
जवन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ यवन] दे॰ यवन । उ॰—पृथीराज जैचंद कलह करि जवन बुलायो ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ५०७ ।
जवन ४पु † सर्व॰ [सं॰ यः पुनः٭; प्रा॰ जउण, या हिं॰] दे॰ जौन अथवा 'जिस' । उ॰—जवन विधि मनुवा मरे सोई भाँति सम्हारो हो ।—धरम॰, पृ॰ ९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जवन mf(ई)n. (g. दृढादि; oxyt. Pāṇ. iii, 2, 150) quick, swift, fleet, RV. i, 51, 2; ŚvetUp. iii, 19; MBh. &c.
जवन m. a fleet horse, L.
a kind of deer, L.
N. of one of Skanda's attendants, MBh. ix, 2577
pl. for यव्˚, q.v., Kṣitīś.
जवन n. speed, velocity, PārGṛ. i, 17; ŚāṅkhGṛ.; MBh. iv, 1414
जवन cf. धी-जव्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (416,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जवन a.(नी f.) [जु भावे ल्युट्] Quick, swift, fleet; R. 9. 56. --नः A courser, a swift horse. --नं Speed, quickness, velocity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जवन न० जु--भावे ल्युट् । १ वेगे अमरः । “तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवने सदृशं हयम्” भा० वि० ४५ अ० । कर्त्तरि ल्यु । २ जव- युक्ते त्रि० “आरुह्य जवनानश्वान् नियन्तुमुपचक्रमे” हरिवं० ११७ अ० । ततः दृढा० भावे इमनिच् । ३ जवनिमन् जवे पु० । ४ वेगयुक्ते देशभेदे पारस्यदेशे च हेमच० । सो- ऽभिजनोऽस्य अण् । ५ जावन तद्देशवासिनि त्रि० बहुत्वे अणो लुक् । ६ तद्देशबासिषु ब० व० । ७ स्वीकारीमृगे ८ घोटकमात्रे च पुंस्त्री राजनि० । ९ म्लेच्छजातिभेदे यव- नजातौ पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “जवनी नव- नीत कोमलाङ्गी शयनीये यदि नीयते कथञ्चित्” उद्भटः । रघुनन्दनमतेऽयं तालव्यादिः । जवनदेशभव- त्वादस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3080,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जवनं, क्ली, (जु वेगगतौ + भावे ल्युट् ।) वेगः । इत्यमरः । ३ । २ । ३९ ॥
जवनः, पुं, (जु + “जुचङ्क्रम्येति ।” ३ । २ । १५० । इति युच् ।) वेगः । वेगयुक्ताश्वः । देश- विशेषः । इउनान इति पारस्यभाषा । इति हेमचन्द्रः ॥ श्रीकारी मृगः । घोटकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ म्लेच्छजातिविशेषः । एष पूर्व्वं जवनदेशोद्भवः क्षत्त्रिय आसीत् सगरराजेनास्य सर्व्वशिरोमुण्डनं सर्व्वधर्म्मवहिष्कृतत्वञ्च चकार । इति हरिवंशः ॥ (स्कन्दस्य सैनिकविशेषः यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ७२ । “शृणु नामानि चाप्येषां येऽन्ये स्कन्दस्य सैनिकाः ॥” [] इत्युपक्रम्याह । “लोहाजवक्त्रो जवनः कुम्भवक्त्रश्च कुम्भकः ॥”) वेगयुक्ते त्रि । इति मेदिनी । ने, ६६ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १६ । १६ । “अपायाज्जवनैरश्वैः शाम्बबाणप्रपीडितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-527-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जवन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें