🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जूति
jūti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जूति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेग । तेजी ।
२. अग्रसर होना । आगे बढ़ना (को॰) ।
३. अबाध गति या प्रवाह (को॰) ।
४. उत्तेजना । प्रेरणा (को॰) ।
५. प्रवृत्ति । झुकाव (को॰) ।
६. मन की एकाग्रता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जूति f. (Pāṇ. iii, 3, 97) going or driving, on, quickness, velocity, speed, RV.; AV.; VS. xxi; ŚBr. ii, xii
flowing without interruption, AV. xix, 58, 1
impulse, incitement, instigation, inclination, energy, RV.; VS. ii, 13; ŚBr. xii
= प्र-ज्ञान, AitUp. v, 2
जूति m. N. of the author of RV. x, 136, 1
cf. रथ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जूतिः f. 1 Going on, proceeding, moving. --2 Quickness, speed. --3 Uninterrupted flow or motion. --4 Impulse, incitement, instigation. --5 Inclination, propensity, tendency.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जूति स्त्री जु--रंहसि भावे क्तिन् सातिहेतीत्यादिना नि० । १ वेगे अमरः । “उत स्मास्य पलयन्ति जना जूतिं कृष्टि- प्रो अभिभूतिमाशाः” ऋ० ४ । ३८ । ९ “मनो जूतिर्जुषता माज्यस्य” यजु० २ । १६ । “जूतिः जवतेर्गतिकर्मणाः” वेददी० । अत्र मनो ज्योतिः इति पाठः प्रामादिकः । नेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः” ऐ० उ० “जूतिश्चेतसो रुजादिदुःखित्वाभावः” २ भाष्योक्ताऽर्थेच ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3143,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जूतिः, स्त्री, (जु वेगे + “ऊतियूतिजूतीति ।” ३ । ३ । ९७ । इति क्तिन् निपातनात् दीर्घत्वञ्च ।) वेगः । इत्यमरः । ३ । २ । ३९ ॥ (यथा, अथर्व्व- वेदे । १३ । २ । १३ । “तं समाप्नोति जूतिभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें