🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हय
haya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हय । सैंधव । हरि । वीती । जवन । शालिहोत्र । प्रकीर्णव । वातायन । चामरी । मरुद्रथ । राजस्कंध । विमानक । वह्नि । दधिका । उच्चैःश्रवा । आशु । अरुष । पतंग । नर । सुपर्णसु । मुहा॰—घोडा उठाना = घोडे को तेज दौडाना । घोडा उलाँगना = किसी नए घोडे पर पहले पहल सवार होना । घोडा कसना = घोडे पर सवारी के लिये जीन या चारजामा कसना । घोडा खोलना = (१) घोडे का साज या चारजामा उतारना । (२) घोडे को बंधमुक्त करना । (३) घोडा चुराना या छीनना । जैसे,—चोर घोडा खोल ले गए । घोडा छोडना = (१) किसी ओर घौडा दौडाना । किसी के पीछे घोडा दौडाना । (२) घोडे को घोडी से जोडा खाने के लिये छोडना । घोडे का घोडी से समागम करना । (३) घोडे को उसके इच्छानुसार चलने देना । (४) दिग्विजय के लिये अश्वमेध का घोडा छोडना कि वह जहाँ चाहे वहाँ जाय । (५) घोडे का साज या चारजामा उतारना । दे॰ 'घोडा खोलना' ।(६) मजाक करना । कोई ऐसी भोंडी बात कहना जिससे लोग हँसें । विशेष—भाँडों के खेल तमाशे में अभिनेता शुरु शुरु में अपने काल्पनिक घोडे की हास्यपरक प्रशस्ति करते हुए अपना अपना परिचय देते हैं । इसी से इस अर्थ में यह मुहावरा बोलचाल में प्रचलित है । घोडा डालना = किसी ओर वेग से घोडा बढाना । जैसे,—उसने हिरन के पीछे घोडा डाला । घोडा देना = घोडी को घोडे से जोडा खिलाना । घोडा निकालना = (१) घोडे को सिखलाकर सवारी के योग्य बनाना । (२) घोडे को आगे बढा ले जाना । घोडे पर चढे आना = किसी स्थान पर पहुँचकर वहाँ से लौटने के लिये जल्दी मचाना । घोडा पलाना = घोडे पर काठी या जीन कसना । घोडा फेँकना = वेग से घोडा दौडाना । घोडा फेरना = (१) घोडे को सिखाकर सवारी के योग्य बनाना । (२) घोडे को दौडने का अभ्यास कराने के लिये एक वृत्त में घुमाना । कावा देना । घोडा बेचकर सोना = खूव निश्चित होकर सोना । गहरी नींद में सोना । घोडा भर जाना = चलते चलते घोडे का दस भर जाना । घोडे का थक जाना । घोडा मारना = घोडे को तेज दौडाने के लिये मारना । घोडे को मार मारकर खूब तेज बढाना ।
२. घोडे के मुख के आकार का वह पेंच या खटका जिसके दबाने से बंदूक में रंजकलगती है और गोली चलती है । उ॰—तोडा सुलगत चढे रहैं घोडा बंदूकन ।—भारतेंदु ग्रं॰ भा॰ २, पृ॰ ५२४ । क्रि॰ प्र॰—चढाना । दबाना ।
३. घोडे के मुख के आकार का टोटा जो भार सँभालने के लिये छज्जे के नीचे दीवार में लगाया जाता है । यह काठ का भी होता है और पत्थर का भी ।
४. शतरंज का एक मोहरा जो ढाई घर चलता है ।
५. कसरत के लिये लकडी का एक मोटा कुंदा जो चार पायों पर ठहरा होता है और जिसे लड़के दौड़कर लाँघते हैं ।
६. कपडे आदि टाँगने की खूँटी ।
हय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ हया, हयी]
१. घोड़ा । अश्व ।
२. कविता में सात की मात्र सूचित करने का शब्द (उच्चैःश्रवा के सात मुँह के कारण) ।
३. चार मात्राओं का एक छंद ।
४. इंद्र का एक नाम ।
५. धनु राशि ।
६. रतिमंजरी के अनुसार एक विशेष प्रकार का पुरुष [को॰] ।
हय हय पु अव्य॰ [सं॰ हा हा] [हाय हाय]दे॰ 'हाय हाय' । उ॰— सोहड़ सहु भेला किया, तिण वेला तिण वार । नर नारी सहु विलविलई, हय हय सरजण हार । —ढोला॰, दू॰ ६०७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हय m. (ifc. f(आ). ; fr. √ 1. हि) a horse, RV. &c. &c.
a symbolical expression for the number ‘seven’ (on account of the 7 horses of the Sun), Śrutab.
the zodiacal sign Sagittarius, VarBṛS.
(in prosody) a foot of four short syllables, proceleusmaticus, Col.
a man of a partic. class, L.
the Yak or Bos Grunniens, L.
N. of Indra, L.
of one of the horses of the Moon, L.
of a son of Sahasra-da, Hariv.
of a son of Śatā-jit, VP.
pl. the family of Haya, MBh.
हय f(आ or ई) a female horse, mare, Hariv.; Kathās.
Physalis Flexuosa, L.
हय mfn. urging on, driving (see अश्व-हय).
हय &c. See p. 1288, cols. 2, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1288,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हयः [हय्-हि-वा अच्] 1 A horse; Bg. 1. 14; Ms. 8. 296, R. 9. 10. --2 A man of a particular class; see under अश्व. --3 The number ‘seven’. --4 N. of Indra. --5 (In prosody) A foot of four short syllables. --Comp. --अध्यक्षः a superintendent of horses. --अरिः the fragrant oleander. --आयुर्वेदः veterinary science. [] --आरूढः a horseman, rider. --आरोहः {1} a rider. {2} riding. --आसनी the gum-olibanum tree. --इष्टः barley. --उत्तमः an excellent horse. --कोविद a. versed in the science of horses-their management, training &c. --ग्रीवः N. of a form of Viṣṇu. --(वा) N. of Durgā. --ज्ञः a horse-dealer, groom, jockey. --द्विषत् m. the buffalo. --प्रियः barley. --प्रिया the Kharjūrī tree. --मारः, --मारकः the fragrant oleander. --मारणः the sacred fig-tree. --मेधः a horse-sacrifice; Y. 1. 181. --वाहनः an epithet of Kubera. --शाला a stable for horses. --शास्त्रं the art or science of training and managing horses. --संग्रहणं the restraining or curbing of horses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हय गतौ सक० क्लान्तो अक० भ्वा० प० सेट । हयति अहयीत् ।
हय पुंस्त्री० हय--हि--वा अच् । १ थोटके अमरः स्त्रियां योपधत्वेऽपि हयगवयेत्यादिना ङीष् । अश्वशब्दे दृश्यम् । तत्र वर्ण्यपदार्थाः कविस० उक्ता यथा “औ- नन्यं वेगस्तेजश्च तथा सल्लक्षणस्थितिः । खुरोत्खातरजो [] रूपं जातिर्गतिविचित्रता” । तस्य शकुनाद्युक्तं वसन्त- राजशाकुने यथा “हेषारवं मुञ्चति वामतायः क्षणक्ष- तिर्दक्षिर्णपादघातै । कण्डूयते दक्षिणमङ्गभागं तुङ्गं तुरङ्गः स पद ददाति”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5416,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें