🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:21:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हयग्रीव
hayagrīva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हयग्रीव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु के चौबीस अवतारों में से एक अवतार । विशेष—मधु और कैटभ नाम के दो दैत्य जब वेद को उठा ले गये थे, तब वेद के उद्धार और उन राक्षसों के विनाश के लिये भगवान् ने यह अवतार लिया था ।
२. एक असुर या राक्षस । विशेष—यह असुर कल्पांत में ब्रह्मा की निद्रा के समय वेद उठा ले गया था । विष्णु ने मत्स्य अवतार लेकर वेद का उद्धार किया और इस राक्षस का बध किया था ।
३. रामायण के अनुसार एक और राक्षस का नाम ।
४. तांत्रिक बौद्धों के एक देवता । यौ॰—हयग्रीवरिपु=विष्णु का एक नाम । हयग्रीवहा=विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हय—ग्रीव m. ‘horse-necked’, N. of a form of Viṣṇu (manifested accord. to one legend, in order to recover the Veda carried off by two Daityas called Madhu and Kaiṭabha), Pañcar.
of a Daitya (also called ब्रह्म-वेद-प्रहर्तृ, as having carried off the Vedas at the dissolution of the universe caused by Brahma's sleep at the end of the past Kalpa; in order to recover them, Viṣṇu became incarnate as a Matsya or fish, and slew Haya-grīva), Hariv.; Kathās. &c.
of a Rākṣasa, R.
of a Tantra deity, Buddh.
of a Rājarṣi, MBh.
of a wicked king of the Videhas, MBh.
of a Muni, Cat.
of the supposed author of the Chāndogya Upaniṣad and various other writers &c., ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1288,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हयग्रीव पु० हयस्येव दीथां ग्रीवाऽस्य । १ विष्णरवतारभदे २ दैत्यभेदे च “हयग्रीवेण युयुधे तत्र देवो जगत्पतिः । हयग्रीवं यत्र हत्वा मणिकूटं तथागम हं कालिपु० ८२ अ० । ३ दुर्गायां स्त्री तन्मूर्त्तिलक्षणं अश्वाशरम् शब्दे ५१४ पृ० दृश्यम् । ४ राजार्षभेदे “यद्वृत्तं पूर्वराजर्षे र्हयग्रीवस्य पाण्डव!” भा० शा० २४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5416,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हयग्रीवः, पुं, (हयस्य ग्रीवा इव ग्रीवा यस्य ।) मधुकटभहृतवेदोद्धारार्थं विष्णारवतारविशेषः । तस्य रूपं यथा, -- “सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा । कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥ तस्य मूर्द्धा समभवत् द्यौः सनक्षत्रतारका । केशाश्चास्याभवद्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ॥ कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी । गङ्गा सरस्वती श्रोण्यौ भ्रुवावास्तां महोदधी ॥ चक्षुषी सोमसूर्य्यौ ते नासा सन्ध्या पुनः स्मृता । प्रणवस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्म्मिता ॥ दन्ताश्च पितरो राजन् सोमपा इति विश्रुताः । गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः ॥ ग्रीवा चास्याभवद्राजन् कालरात्रिर्गुणोत्तरा । एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्त्तिभिरावृतम् ॥” इति महाभारतम् ॥ * ॥ (हवग्रीवदैत्यवधार्थमेव भगवान् हयग्रीवमूर्त्ति- रभवत् । इति देवीभागवतमतम् ॥ अस्य विवरणन्तु तत्रैव १ स्कन्धे ५ अध्याये द्रष्टव्यम् ।) विष्णुवध्यदैत्यविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ स च [] कल्पान्ते ब्रह्माणि प्रसुप्ते वेदं हृतवान् । तद्वेदो- द्धारणार्थं विष्णुना मत्स्यावतारेण स हतः । इति केचित् ॥ * ॥ आप च । “वृद्धगङ्गाजलस्यान्तन्तीरे ब्रह्मसुतस्य च । विश्वनाथाह्वयो देवः शिवलिङ्गममन्वितः । विश्वदेवी महादेवी योनिमण्डलरूपिणी ॥ हयग्रीवेण युयुधे तत्र देवो जगत्पतिः । हयग्रीवं यत्र हत्वा मणिकूटं तथागमत् ॥” इति कालिकापुराणे ८२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-505-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हयग्रीव" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें