🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:39:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्रव
drava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. द्रवण ।
२. बहाव ।
३. पलायन । दौड़ ।
४. वेग ।
५. आसव ।
६. रस ।
७. परिहास । क्रीड़ा ।
८. द्रवत्व ।
द्रव २ वि॰
१. तरल । पानी की तरह पतला ।
२. आर्द्र । गीला । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
३. पिघला हुआ । आँच खाकर पानी की तरह फैला हुआ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रव mfn. (fr. √ 2. द्रु) running (as a horse), RV. iv, 40, 2
flowing, fluid, dropping, dripping, trickling or overflowing with (comp.), Kāṭh.; Mn.; MBh.; Kāv.
fused, liquefied, melted, W.
द्रव m. going, quick motion, flight, Hariv.
play, sport, Jātakam.
distilling, trickling, fluidity, Bhāṣāp.
juice, essence, decoction
stream or gush of (comp.), Kāv.
(dram.) the flying out against one's superior, Daśar.; Sāh.
N. of one of the Viśve Devās, Hcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (500,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रव a. [द्रु गतौ-भावे अप्] 1 Running (as a horse). --2 Dropping, oozing, wet, dripping; आक्षिप्य का चिद् द्रवरागमेव (पादं) R. 7. 7. --3 Flowing, fluid. --4 Liquid (opp. कठिन); Ku. 2. 11. --5 Melted, liquefied. --वः 1 Going, walking about, motion. --2 Dropping, trickling, oozing, exudation. --3 Flight, retreat. --4 Play, amusement, sport. --5 Fluidity, liquefaction. --6 A liquid substance, fluid; U. 3. 25; 2. 16. --7 Juice, essence. --8 Decoction [] --9 Speed, velocity. (द्रवीकृ means ‘to melt, liquefy’. द्रवीभू to be melted, as with pity &c.; द्रवीभवति मे मनः Mv. 7. 34; द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन्क्षण इव U. 3. 13; द्रवीभूतं मन्ये पतति जलरूपणे गगनं Mk. 5. 25.) --Comp. --आधारः {1} a small vessel or receiver. {2} the hands joined together and hollowed, (= चुलुक q. v). --इतर a. solid, hard. --उत्तर a. very fluid. --जः treacle. --द्रव्यं a fluid substance. --रसा {1} lac. {2} gum. {3} extract.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रव पु० द्रु गतौ भावे अप् । १ द्रवणे २ पलायने ३ परीहामे अमरः । ४ गतौ ५ आसवे । ६ वेगे च द्रु--अच् । ७ क्षरण [] युक्ते त्रि० । ८ द्रवत्वगुणयुक्तमात्रे त्रि० “आक्षिप्य काचिद्द्रवरागमेव” कुमा० “द्रवः सङ्घातकठिनः” कुमा० “सर्वाणि द्रवाणि उदङ्मुखेन जुहोति” श्रुतिः “गण्ड- स्थलाघर्षगलन्मदोदकद्रवद्रुमस्कन्धनिलायिनोऽलयः” “म- दोदकद्रवकटभित्तिसङ्गिभिः” माघः न्यायोक्ते ९ द्रवत्व- रूपे गुणभेदे “द्वयोर्नैमित्तिकोद्रवः” भाषा० द्रवत्वशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3776-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रवः, पुं, (द्रु + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति भावे अप् ।) परीहासः । पलायनम् । इत्यमरः । १ । ७ । ३२ ॥ (यथा, हरिवंशे । २११ । १० । “ततो दैत्यद्रवकरं पौराणं शङ्खमुत्तमम् ॥”) रसः । गतिः । इति विश्वः ॥ वेगः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । १९३ । ५ । “तत्र शब्दगतिर्भूत्वा मारुतद्रवसम्भवः ॥” द्रवत्वरूपो गुणविशेषः । यथा, भाषापरि- च्छेदे । २८ । “गुरुणी द्वे रसवती द्वयोर्नैमित्तिको द्रवः ॥” आर्द्रे, त्रि । यथा, रघुः । ७ । ७ । “प्रसाधिकालम्बितमग्रपाद- माक्षिप्य काचित् द्रवरागमेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-758-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रव" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें