🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:35:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शृङ्गार
śṛṅgāra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृङ्गार m. (prob. connected with शृङ्ग as वृन्दार with वृन्द) love (as ‘the horned’ or ‘the strong one’ ?), sexual passion or desire or enjoyment, Kāv.; Rājat. &c.
(in rhet.) the erotic sentiment (one of the 8 or 10 Rasas q.v.; it has Viṣṇu for its tutelary deity and black for its colour; accord. to most authorities it is of two kinds, viz. सम्भोग, ‘mutual enjoyment’, and विप्रलम्भ, ‘deception, disappointment’, to which by some is added as third अ-योग, ‘separation’), Bhar.; Daśar.; Sāh. &c.
a dress suitable for amorous purposes, elegant dress, fine garments, finery, Kāv.; Pañcat.; Kathās. &c.
the ornaments on an elephant (esp. red marks on its head and trunk), L. (cf. -धारिन्)
any mark, MW.
(also with भट्ट) N. of various persons (esp. of a poet), Rājat.; Cat.
शृङ्गार n. (only L.) gold
red-lead
fragrant powder for the dress or person
cloves
undried ginger
black aloe-wood
शृङ्गार mfn. handsome, pretty, dainty, fine, MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृंगारः [शृंगं कामोद्रेकमृच्छत्यनेन ऋअण्] 1 The sentiment of love or sexual passion, the erotic sentiment (the first of the eight or nine sentiments in poetical compositions; it is of two kinds: --संमोगशृंगार and बिप्रलंभशृंगार q.q. v.v.); शृंगारः सखि मूर्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीडति Gīt. 1; (it is thus defined: --पुंसः स्त्रियां स्त्रियाः पुंसि संभोगं प्रति या स्पृहा । स शृंगार इति ख्यातः क्रीडारत्यादिकारकः ॥ see S. D. 210 also). --2 Love, passion, sexual love; V. 1. 8. --3 A dress suited to amorous interviews, an elegant dress. --4 Coition, sexual union. --5 Marks made with red-lead on the body of an elephant. --6 A mark in general. --रं 1 Cloves. --2 Red-lead. --3 Undried ginger. --4 A fragrant powder for the dress or body. --5 Agallochum. --Comp. --चेष्टा an amorous or love-gesture; शृंगारचेष्टा विविधा बभूबुः R. 6. 12. --भाषितं amorous talk. --भूषणं redlead. --योनिः an epithet of the god of love. --रसः the sentiment of love. --विधिः --वेशः a dress suited to amorous interviews and other [] purposes. --सहायः an assistant in love-affairs, a confidant of the hero of a play; cf. नर्मसचिव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्गार पु० शृङ्ग कामोद्रेकमृच्छत्यनेन ऋ--अण् । १ रस- भेदे अमरः । २ लवङ्गे ३ सिन्दूरे ४ चूर्णे च मेदि० । शृङ्गं कारणत्वेन ऋच्छति अण् । ५ कालागुरुणि रा- जनि० ६ आर्द्रके शब्दच० । शृङ्गं प्राधान्यमृच्छत्यनेन अण् । ७ भूषणे ८ गजभूषणे च । स्वार्थे क । सिन्दूरे “पुंसः स्त्रियां स्त्रियः पुंसि संयोगं प्रति या स्पृहा । सा शृङ्गार इति ख्याता रतिक्रीडादिकारणम्” इत्युक्ते ९ स्त्रीपुंसयोरन्योन्यसंयोगं प्रतीच्छाभेदे च रसभेदलक्षणा- दिकं सा० द० उक्तं यथा “शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः । उत्तसप्रकृति- प्रायो रसः शृङ्गार इष्यते । परोढां वर्जयित्वात्र वेश्याञ्चाननुरागिणीम् । आलम्बनं नायिकाः स्युर्द- क्षिणाद्याश्च नायकाः । चन्द्रचन्दनरोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतम् । भूविक्षेपकटाक्षादिरनुभावः प्रकीर्त्तितः । त्थ- क्त्वोग्र्यमरणालस्यजुगुप्सा व्यभिचारिणः । स्थायी भावो रतिः श्यामवर्णोऽयं विष्णुदैवतः” । “शून्यं वासगृह- मित्यादि” । अत्र उक्तस्वरूपः पतिरुक्तस्वरूपा च बाला आलम्बनविभावौ । शून्यं वासगृहमुद्दीपनविभावः । चुम्बनमनुभावः । लज्जाहासौ व्यभिचारिणौ । एतै० रभिव्यक्तः सहृदयरतिभावः शृङ्गाररूपतां भजते । तद्भे- दावाह । विप्रलम्भोऽथ सम्भोग इत्येष द्विविधो मतः” । तत्र विप्रलम्भो विप्रलम्भशब्दे उक्तः सम्भोगस्तु “दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्ता- वन्योन्यं सम्भोगोऽयमुदाहृतः” । आदिशब्दादन्योन्या- धरपानचुम्बनादयः । यथा “शून्यं वासगृहमित्यादि” । “संख्यातुमशक्यतया चुम्बापरिरम्भणादिबहुभेदात् । अयमेक एव धीरैः कथितः सम्भोगशृङ्गारः । तत्र स्यादृतुषट्कं चन्द्रादित्यौ तथास्तमयः । जलकेलिवन- विहारप्रायमधुपानयामिनीप्रभृतिः । अनुलेपनभूषाद्या वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच्च” । तथा च भरतः “यत्किञ्चि- ल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तत्सर्वं शृङ्गारेणो- पनीयते उपयुज्यते” । किञ्च “कथितश्चतुर्विधोऽसा० वानन्तर्य्यात्तु पूर्बरानादेः” । यदुक्तम् “न विना वि प्र- [] लम्भेण सम्भोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान्रागो विवर्द्धते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5139-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्गारं, क्ली, (शृङ्गं प्राधान्यं ऋच्छतीति । ऋ + अण् ।) लवङ्गम् । सिन्दूरम् । चूर्णम् । इति मेदिनी ॥ आर्द्रकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कालागुरुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
शृङ्गारः, पुं, (शृङ्गं कामोद्रे कमृच्छतीति । ऋ गतौ + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इत्यण् । यद्वा, शॄ हिंसायाम् + “भृङ्गारशुङ्गारौ ।” उणा० ३ । १३६ । इति आरन्प्रत्ययेन साधुः ।) सुरतः । नाट्यरसः । गजभूषणम् । इति मेदिनी ॥ * ॥ नाट्यरसस्य लक्षणं यथा, -- “पुंसः स्त्रियां स्त्रियाः पुंसि संयोगं प्रति या स्पृहा । स शृङ्गार इति ख्यातो रतिक्रीडादिकारणम् ॥” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ अपि च । “शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः । उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते ॥ परोढां वर्जयित्वात्र वेश्याञ्चाननुरागिणीम् । आलम्बनं नायिकाः स्युर्दक्षिणाद्याश्च नायकाः ॥ चन्द्रचन्दनरोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतम् । भ्रूविक्षेपकटाक्षादिरनुभावः प्रकीर्त्तितः ॥ त्यक्तोग्र्यमरणालस्यजुगुप्साव्यभिचारिणः । स्थायी भावो रतिः श्यामवर्णोऽयं विष्णुदैवतः ॥” स च द्विधा । विप्रलम्भः संभोगश्च । इति साहित्यदर्पणम् ॥ अन्यत् मैथुनशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥ * ॥ शृङ्गारादिभङ्गे नरको यथा, -- “शृङ्गाराहारनिद्राणां यश्च भङ्गं करोति च । स व्रजेत् कालसूत्रञ्च स्वामिनश्च विशेषतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-134-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शृंगार" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें