🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:46:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विष
viṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तीक्ष्ण (नपुं॰) (3.3.60) युद्ध · हत्या · लोहा · तेज़ · तीखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विष संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह पदार्थ जो किसी प्राणी के शरीर में किसी प्रकार पहुँचने पर उसके प्राण ले लेता हो अथवा उसका स्वास्थ्य नष्ट करता हो । गरल । जहर । विशेष—वैद्यक में स्थावर और जंगम ये दो प्रकार के विष माने गए हैं । स्थावर विष वृक्षों, पौधों और खानों आदि में से निकला हुआ माना जाता है; औ जंगम विष वह कहलाता है जो अनेक प्रकार के जीवों के शरीर, नख, दाँत या डंग आदि में होता हैं । कुछ विष कृत्रिम भी होते हैं और रासायनिक क्रियाओं से बनाए जाते हैं । चिकित्सा में अनेक विषों का प्रयोग, बहुत थोड़ी मात्रा में, अनेक रोगों को दूर करने और दुर्बल रोगो के शरीर में बल लाने के लिये किया जाता है । मुहा॰—के लिये दे॰ जहर । २वह जो किसी की सुख शांति आदि में बाधक हो । मुहा॰—विष की गाँठ = वह जो अनेक प्रकार के उपद्रव और अपकार आदि करता हो । खराबी पैदा करनेवाला । जैसे—यही तो विष की गाँठ हैं, सब का झगड़ा इन्हीं का खड़ा किया हुआ है ।
३. जल ।
४. पद्यकेशर ।
५. कमल की नाल ।
६. बोल नामक गंध- द्रव्य ।
७. बछनाग । वत्सनाभ (को॰) ।
८. अतीस ।
९. कलिहारी ।
१०. जहरीला तीर । बिषाक्त वाण (को॰) ।
११. तंत्र में 'म' का बोधक शब्द । 'म' की ध्वनि (को॰) ।
१२. अनुचर (को॰) ।
विष व्यवस्था संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शरीर में विष भिदने की अवस्था ।
२. विष का प्रभाव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विष m. a servant, attendant, RV.
N. of a Sādhya, Hariv. (cf. दुर्-व्˚)
(विष), n. (also m., Siddh.; ifc. f(आ). ) ‘anything active’, poison, venom, bane, anything actively pernicious, RV. &c. &c.
विष n. a partic. vegetable poison (= वत्स-नाभ), L.
water, Naigh. i, 12
a mystical N. of the sound म्, Up.
gum-myrrh, L.
the fibres attached to the stalk of the lotus, W. (see बिस)
विष mf(आ)n. poisonous, AV. vii, 113, 2.
विष [cf. Gk. ἰός for ϝισος; Lat. virus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (995,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषं [विष्-क] 1 Poison, venom (said to be m. also in this sense); विषं भवतु मा भूद्वा फटाटोपो भयंकरः [] Pt. 1. 204. --2 Water; विषं जलधरैः पीतं मूर्छिताः पथिकांगनाः Chandr. 5. 82 (where both senses are intended). --3 The fibres of a lotus-stalk. --4 Gummyrrh. --Comp. --अक्त, --दिग्ध a. poisoned, envenomed. --अंकुरः {1} a spear. {2} a poisoned arrow. --अंतक a. antidotal. --(कः) an epithet of Śiva. --अपह, --घ्न a. repelling poison, antidotal. --आननः, --आयुधः, --आस्यः a snake. --आस्या the marking-nut plant. --आस्वाद a. tasting poison. --कंठः N. of Śiva. --कुंभः a jar filled with poison. --कृमिः a worm bred in poison. ˚न्याय see under न्याय. --घातिन् m. the Śirīṣa tree. --घ्न a. antidotal, serving as an antidote; इति चिंताविषघ्नोयमगदः किं न पीयते H. 1. --(घ्नः) {1} an antidote. {2} the शिरीष and चंपक trees. --(घ्नी) {1} turmeric. {2} colocynth. --जुष्ट a. {1} poisonous. {2} poisoned, affected by poison. --ज्वरः a buffalo. --दः a cloud. --(दं) green vitriol. --दंतकः a snake. --दर्शनमृत्युकः, --मृत्युः a kind of bird (said to be Cakora). --द्रुमः = ˚वृक्ष. q. v. --धरः a snake; Bv. 1. 74. ˚निलयः the lower regions, the abode of snakes. --पुष्पं the blue lotus. --पुष्पकः a disease caused by eating poisonous flowers. --प्रयोगः use of poison, administering poison. --भिषज् m., --वैद्यः a dealer in antidotes, a curer of snake-bites; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M. 4. --मंत्रः {1} a spell for curing snake-bites, {2} a snakecharmer, conjurer. --रसः a poisoned potion, poison-liquid; U. 2. 26. --विद्या cure of poison. --वृक्षः, --द्रुमः a poisonous tree; विषवृक्षोपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतं Ku. 2. 55; श्रिनासि चंदनभ्रांत्या दुर्विपाकं विषद्रुमं U. 1. 46. ˚न्याय see under न्याय. --वेगः the circulation or effect of poison. --शालूकः the root of the lotus. --शूकः, --शृंगिन्, --सृक्कन् m. a wasp. --सूचकः the Cakora bird. --हृदय a. ‘poisonhearted’, malicious.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0998-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष, इर् लि ञ औ ङ व्याप्तौ । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (ह्वा०-उभ०-आत्म०-इत्येके-सक०- अनिट् ।) इर्, अविषत् अविक्षत् । लि ञ, वेवेष्टि वेविष्टे । औ, वेष्टा । ङ, वेविष्टे । उभय- पदीत्यन्ये । अफलवत् कर्त्तरि आत्मने पदार्थो ङकारः । इति दुर्गादासः ॥
विष, उ सेचने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् । क्त्वावेट् ।) उ, वेषित्वा विष्ट्वा । इति दुर्गादासः ॥
विष, ग औ विप्रयोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या०-पर०-अक०-अनिट् ।) ग, विष्णाति ज्ञानी पुत्त्रादिभ्यो वियुक्तः स्यात् इत्यर्थः । औ, अविक्षत् । दन्त्यान्तोऽयमिति । विष्णुव्युत्पत्तौ सुभूतिः । इति दुर्गादासः ॥
विषं, क्ली, (विष सेचने + कः ।) जलम् । इत्य- मरः । पद्मकेशरम् । इति तट्टीकायां मुकुटः ॥ वोलम् । वत्सनाभः । सामान्यविषम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
विषः, पुं, क्ली, (विष + कः ।) विषम् । तत्पर्य्यायः । क्ष्वेडः २ गरलम् ३ । इत्यमरः ॥ आहेयम् ४ अमृतम् ५ गरदम् ६ कालकूटम् ७ कलाकूलम् ८ हारिद्रम् ९ रक्तशृङ्गिकम् १० नीलम् ११ गरम् १२ घोरम् १३ हालाहलम् १४ हला- हलम् १५ शृङ्गी १६ भूगरम् १७ । इति राज- निर्घण्टः ॥ जाङ्गलम् १८ तीक्ष्णम् १९ रसः २० रसायनम् २१ गरः २२ । इति जटाधरः ॥ जङ्गुलम् २३ जाङ्गुलम् २४ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ काकोलः २५ वत्सनाभः २६ प्रदीपनः २७ शौल्किकेयः २८ ब्रह्मपुत्त्रः २९ । इति रत्नमाला ॥ तद्भेदा यथा, -- “पुंसि क्लीवे च काकोलकालकूटहलाहलाः । सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयो ब्रह्मपुत्त्रः प्रदीपनः ॥ दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥” इति पातालवर्गे अमरः ॥ * ॥ अपि च । “विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हला- हलः । वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्त्रः प्रदीपनः ॥ [] सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपि च । अहिच्छत्रो मेषशृङ्गकुष्ठवालूकनन्दनाः ॥ कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः । सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्द्दमौ ॥ अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः । इन्द्रो लाङ्गलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौत्तमाः । मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ अथ विषस्य नामलक्षणगुणाः । “विषं तु गरलं क्ष्वेडस्तत्तद्भेदानुदाहरेत् । वत्सनाभः सहारिद्रः सक्तुकश्च प्रदीपनः ॥ सौराष्ट्रिकः शृङ्गकश्च कालकूटस्तथैव च । हालाहलो ब्रह्मपुत्त्रो विषभेदा अमी नव ॥” तत्र वत्नाभस्य स्वरूपनिरूपणम् । “सिन्धुवारसदृकपत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा । यत्पार्श्वे न तरोवृद्धिर्व्वत्सनाभः स भाषितः ॥” अथ हारिद्रस्य स्वरूपम् । “हरिद्रातुल्यमूलो यो हारिद्रः स उदाहृतः ॥” अथ सक्तुकस्य स्वरूपम् । “यद्ग्रन्थिः सक्तुकेनैव पूर्णमध्यः स सक्तुकः ॥” अथ प्रदीपनस्य स्वरूपम् । “प्रदीपलोहितो यः स्याद्दीप्तिमान् दलनप्रभः । महादाहकरः पूर्व्वैः कथितः स प्रदीपनः ॥” अथ सौराष्ट्रिकस्य स्वरूपम् । ‘सुराष्ट्रविषये यः स्यात् स सौराष्ट्रिक उच्यते ॥’ अथ शृङ्गकस्य स्वरूपम् । “यस्मिन् गोशृङ्गके बद्धे दुग्धं भवति लोहितम् । स शृङ्गक इति प्रोक्तो द्रव्यतत्त्वविशारदैः ॥” अथ कालकूटस्य स्वरूपम् । “देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिनः । दैत्यस्य रुधिराज्जातस्तरुरश्वत्थसन्निभः ॥ निर्यासः कालकूटोऽस्य मुनिभिः परिकीर्त्तितः । सोऽहिच्छत्रे शृङ्गवेरे कोकणे मलये भवेत् ॥” अथ हालाहलस्य स्वरूपम् । “गोस्तनाभफलो गुच्छस्तालपत्रच्छदस्तथा । तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्था द्रुमादयः ॥ असौ हालाहलो ज्ञेयः क्रिष्किन्धायां हिमा- लये । दक्षिणाब्धितटे देशे कोकणेऽपि च जायते ॥” अथ ब्रह्मपुत्त्रस्य स्वरूपम् । “वर्णतः कपिलो यः स्यात् तथा भवति साधकः । ब्रह्मपुत्त्रः स विज्ञेयो जायते मलयाचले ॥ ब्राह्मणः पाण्डरस्तेषु क्षत्त्रियो लोहितप्रभः । वैश्यः पीतोऽसितः शूद्रो विष उक्तश्चतुर्विधः
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विष" आता है (40)
गरल विष । गर । जहरनिद जहर । विषजंगुल जहर । विषधूलक विष । जहरविषल विष । जहरवत्सनाभ एक विष जिसे 'बछनाग' या 'बच्छनाग' भी कहते हैं । मीठा जहर । विशेष—इसका प…जीवनाघात विष । प्राणघाती जहरकालकूटक विष । गरल । जहरविट्क विष । जहरबिख † संज्ञा पुं॰ जहर । विषजह्न विष । जहरभूमर विष । जहरसम्म विष । गरलबंभणी हालाहल । विषबिरसन जहर । विषमाहुर विष । जहरविशेष—ये परीक्षाएँ नौ प्रकार की है—घट, अग्नि, उदक, विष, कोष, तंडुल, तप्तमाषक, फ…रागमुरारि ज्वर की एक रसौषध । विशेष—पारा, गंधक, विष, लोहा, त्रिकुट और ताँबा सम भा…रक्तश्रृंगिक विष । जहरअल बिच्छू का डंकगद रोगगर एक प्रकार का बहुत कड़ुवा और मादक रस जिसका व्यवहार प्राचीन काल में होता…मार कामदेवजांगुल तोरई । तरोईक्ष्वेड अव्यक्त शब्द या ध्वनिदुंदुभि वरुणसमासक्त लगा हुआ । जुड़ा हुआ । अनुस्यूतकटभी मझोले आकार का एक प्रकार का वृक्ष । विशेष—इसके पत्ते कुछ गोलाई लिए लंबे…रसायन तक्र । मठानागकेसर एक सीधा सदाबहार पेड जो देखने में बहुत सुंदर होता है । विशेष— यह द्विदल…अनंतमूल एक पौधा या बेल जो सारे भारतवर्ष में होती है और ओषधि के काम आती है । वि…उपधानक बालिश । ताकिया । शिरोपधानविरेच्य विरेचन के योग्य । जो दस्तावर दवा देने के योग्य़ हो । विशेष—वैद्यक के ग्…कं जलजहर वह पदार्थ जो शरीर के अंदर पहुँचकर प्राण ले ले अथवा किसी अंग में पहुँचक…पीपल बरगद की जाति का एक /?/सिद्ध वृक्ष जो भारत में प्रायः सभी स्थानों पर अध…घीकुआर एक प्रसिद्ध क्षुप जो खीरी रेतीली जमीन पर अथवा नदियों के किनारे अधिकता …दधिसुत कमलमुलेठी घुँघची या गुंजा नाम की लता की जड़ जो औषध के काम में आती है । जेठी मधु …सुहागा एक प्रकार का क्षार जो गरम गंधकी स्रोतों से निकलता है । कनकक्षार । टंकण…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें