🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:51:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुंदुभि
duṃdubhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुंदुभि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दुन्दुभि]
१. वरुण ।
२. विष ।
३. क्रोच द्वीप का एक विभाग ।
४. एक पर्वत का नाम ।
५. पासे का एक दाँव ।
६. एक राक्षस का नाम जिसे बालि ने मारकर ऋष्य- मूक पर्वत पर फैका था । इसपर मतंह ऋषि ने शाप दिया था, जिसके कारण बालि उस पर्वत के पास नहीं जा सकता था ।
७. विष्णु का नाम (को॰) ।
८. कृष्ण (को॰) ।
९. संव- त्सरों के क्रम में ५६ वें संवत्सर का नाम (को॰) ।
दुंदुभि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दुन्दुभि] नगाड़ा । धौंसा । उ॰— सुर सुमन बरसगि हरख संकुल बाज दुंदुभि गहगही । संग्राम अंगन राम अंग अनंग बहु सोभा लाही ।—मानस, ६ । १०२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुन्दुभि m. f. a sort of large kettledrum, RV.; Br.; MBh.; Kāv. &c.
a sort of poison, L.
N. of the 56th year in the Jupiter cycle of 60 years, Var.; Sūryas.
of Kṛṣṇa, MBh. xii, 1511
of Varuṇa, L.
of Asuras, a Rakṣas, a Yakṣa &c., R.; Hariv.; Kathās.
of a son of Andhaka and grandson of Anu &c., Pur.
दुन्दुभि f. a drum, AV. vi, 38, 4 (also ˚भी, MBh. iii, 786)
दुन्दुभि n. N. of a partic. Varṣa in Krauñca-dvīpa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (484,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुंदुभिः m. f. A sort of large kettle-drum, drum; विजयदुंदुभितां ययुरर्णवाः R. 9. 11. --m. 1 An epithet of Viṣṇu. --2 Of Kṛṣṇa. --3 A kind of poison. --4 N. of a demon slain by Vāli. (When Sugrīva showed to Rāma the skeleton of this demon to show him how powerful Vāli was, Rāma kicked it with but a gentle force, and threw it many miles away). --5 N. of Varuṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0569-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुन्दुभि पु० दुन्दु इत्यव्यक्तशब्देनोभति पूरयति उभ--पूरणे कि शक० । वृहड्ढक्कायाम् अमरः । “दुन्दुभे! त्वं सप- त्नानां थोषाद् हृदयकम्पनः” दुन्दुभिपूजामन्त्रः “विजय दुन्दुभितामयुरर्णवाः” रघुः “दुन्दुभिश्च तदा देवैस्ता- डितो देवकिङ्करैः” भा० अनु० २६ श्लो० । १ वरुणे २ दैत्य- भेदे मेदि० ३ राक्षसभेदे पु० शब्दर० ४ विषे हेमच० ५ पाशके स्त्री अमरः स्वर्णशृङ्गादिमये चतुःपार्श्वो विन्दुयुक्ते द्यूतो- प्रकरणे (पाशटी) ख्याते ६ पदार्थे स्त्री ७ गन्धर्वीभेदे स्त्री वा ङीष् । “तेषां समक्षं गन्धर्वी दुन्दुर्भीं नाम ना- मतः । शशास वरदोदेवो गच्छ कार्यार्थसिद्धये । पिता- महवचः श्रुत्वा गन्धर्वी दुन्दुभी ततः । मन्थरा मानुषे लोके कुब्जानामाभवत्तदा” भा० व० ३७५ अ० दुन्दुभि- र्नामासुरभेदश्च मायाविनामासुरपिता तत्कथा रामा० कि० ९ सर्गे “मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दु- न्दुभेः सुतः । तेन तस्य महद्वैरं बालिनः स्त्रीकृतं पुरा” “यदा तु दुन्दुभिं नाम दानवं महिषाकृतिम् । प्रतिकालयते बाली मलयं प्रतिपर्बतम् । तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहां प्रति । विवेश बाली तत्रापि मलयं तज्जिघांसया” रामा० कि० ४६ अ० ४ श्लो० । “दुन्दुभिं नामेति अत्र दुन्दुभिशब्देन तत्पुत्रो मायाविनामा दानव उच्यते तद्वृत्तान्तस्यैवाग्रे वक्ष्यमाण त्वात् “मायावी नाम तेजस्वी दुन्दभेः पूर्वजः सुतः” इति प्रोक्तेस्तस्य तत् पुत्रत्वं पितुर्महिषाकारत्वात् तत्- पुत्रस्य तदाकारत्वमिति च वोध्यम्” तट्टीका
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3624,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुन्दुभिः, पुं, (दुन्दु इत्यव्यक्तशब्देन भातीति । भा + बाहुलकात् किः ।) बृहड्ढक्का । तत्- [] पर्य्यायः । भेरी २ आनकः ३ । इत्यमरः । १ । ७ । ६ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२३ । ४६ । “आकाशे दुन्दुभीनाञ्च बभूव तुमुलः स्वनः ॥”) वरुणः । दैत्यभेदः । इति मेदिनो । भे, १६ । (दानवविशेषः । यथा, हरिवंशे । ३ । ८१ । “अभवन् दनुपुत्त्राश्च शतं तीव्रपराक्रमाः ।” “शङ्कुकर्णो विदारश्च गवेष्ठो दुन्दुभिस्तथा ॥”) रक्षोभेदः । वाद्यभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ विषम् । इति हेमचन्द्रः । २ । २०७ ॥ (कुकुर- वंशीयस्य अन्धकस्य पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २४ । २० । “अन्धकाद्दुन्दुभिस्तस्मादविद्योतः पुनर्व्वसुः ॥” क्रौञ्चद्बीपाधिपतेर्द्युतिमतः पुत्त्राणामन्यतमः । क्रौञ्चद्बीपस्य देशभेदश्च यथा, ब्रह्माण्डे ३६ अध्याये । “मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै । तेषाञ्च नामभिर्देशाः क्रौञ्चद्बीपाश्रयाः स्मृताः ॥” “मुनेस्तु मुनिर्देशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, मत्स्यपुराणे । १२१ । १३ । “स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामपर्व्वतसन्निभः । शब्दमृत्यः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः ॥” असुरविशेषः । यथा, रामायणे । ४ । ९ । ४ । “मायावी नाम तेजस्वी पूर्व्वजो दुन्दुभेः सुतः । तेन तस्य महद्बैरं बलिनः स्त्रीकृतं पुरा ॥”)
दुन्दुभिः, स्त्री, अक्षः । पाशकः । इत्यमरः । ३ । ३ । १३५ ॥ अक्षे पाशकविषये दानविशेषो वित्ति इति ख्यातः । इति केचित् ॥ अक्षविन्दु- त्रिकद्वयम् । इति रभसः ॥ विन्द्वन्वितचतुष्पार्श्व- स्वर्णशृङ्गादिमयद्यूतोपकरणं पाशटी इति ख्याता । इति केचित् ॥ इति तट्टीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-725-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुंदुभि" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें