🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:12:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हत्या
hatyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तीक्ष्ण (नपुं॰) (3.3.60) विष · युद्ध · लोहा · तेज़ · तीखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हत्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मार डालने की क्रिया । वध । खून । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. वध करने का पाप । हत्या करने का दोष (को॰) । मुहा॰—हत्या लगना = हत्या का पाप लगना । किसी के बध का दोष ऊपर आना । जैसे,—गाय मारने से हत्या लगती है । हत्या लेना = हत्या का पाप ओढ़ना । उ॰—एहू कहँ तसि मया करेहू । पुरवहु आस कि हत्या लेहू ।—जायसी ग्रं॰ (गुप्त), पृ॰ २६२ ।
३. अत्यंत दुर्बल और कमजोर प्राणी ।
४. हैरान करनेवाली बात । झंझट । बखेड़ा । जैसे,—(क) कहाँ की हत्या लाए, हटाओ । (ख) चलो, हत्या टली । मुहा॰—हत्या टलना = झंझट दूर होना । हत्या सिर मढ़ना या लगाना = बखेड़े का काम देना । झंझट लादना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हत्य, n. (ifc.) and हत्या, f. killing, slaying, slaughter, Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हत्या [हन्-भावे क्यप्] Killing, slaying, slaughter, murder, particularly criminal killing; as in भ्रूणहत्या, गोहत्या &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हत्या स्त्री हन--भावे क्यप् । १ मारणे बधे प्राणवियोगानु- कुलव्यापारे “ब्रह्महत्या सुरापानम्” स्मृतिः २ हनने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5415,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हत्या, स्त्री, (हन + भावे क्यप् ।) हननम् । वधः । यथा, -- “ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्व्वङ्गनागमः । महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥” इति प्रायश्चित्तविवेकादिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-502-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हत्या" आता है (46)
हति वध । विनाश । हत्याभल्ल वध । हत्याअपघात हत्या । हिंसानिहनन हत्या । हनन । वधपरासन हत्या । बध । हननश्रथन मार डालना । वध । हत्यापरिघात हत्या । हनन । मार डालनाविशारण हत्या । वधनिहिंसन हत्या । वधनिस्तर्हण वध । हत्याप्रोज्जासन हत्या । वधवैशस विनाश । हत्या । वधसंज्ञपन मार डालने की क्रिया । हत्या । बलि देनाप्रतिघातन जान से मार डालना । प्राणघात । हत्याप्रनिघातन हत्या । वधबध वह व्यापार जिसका फल प्राणवियोग हो । मार डालना । हनन । हत्या । दे॰ 'वध'विपादन वध । हत्या । नाशविशस्ति मार डालना । हत्यासंप्रमापण बध । हत्याप्राणच्छेद हत्या । वधकटा पु संज्ञा पुं॰ मार काट । बध । हत्या । क्त्ल- आमकतल वध । हत्या । क्रि॰ प्र॰—करना । —होनाहलाकत हत्या । वध । मार डालनाप्राणवध हत्या । प्राणघात । जान से मार डालनाप्राणघात मार डालना । हत्या । वधरी सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरीहथ 'हाथ' का संक्षिप्त रूप जिसका व्यवहार समस्त पदों में होता है । जैसे,— ह…घात प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरबबंधन बाँधने की क्रियाक्रथन देवयोनिप्रहार आघात । वार । चोट । मारसमाघात युद्ध । लड़ाईविनिपात विनाश । ध्वंस । बरबादीविश्रंभ विश्वास । एतबारव्युदास हटाना । निकाल देना । निरसन । परित्याग । (व्याकरण)व्यापादन किसी को कष्ट पहुँचाने का उपाय सोचनाउपहति प्रहार । आघात । चोटस्खदन फाड़ना । चीरना । टुकड़े टुकड़े करना । विदारणमोष दे॰ 'मोक्ष'शामनी दक्षिण दिशा जिसके अधिपति यम माने गए हैंप्राणाघात पीडा़ । कष्टप्राणांतिक घातक । प्राण लेनेवाला । जीवन के अंत तक रहनेवाला । जीवन पर्यत रहनेवालाहूब दे॰ 'हुब्ब'हूर मुसलमानों के स्वर्ग की अप्सराप्रोक्षणा पानी छिड़कनाविस्त्रंभ विश्वास । यकीन । एतबार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें