🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:20:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विश्रंभ
viśraṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विश्रंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विश्रम्भ]
१. विश्वास । एतबार ।
२. प्रेमी और प्रेमिका में रति के समय होनावाला झगड़ा । रतिकालीन प्रेमकलह ।
३. प्रेम । मुहब्बत ।
४. हत्या । मार डालना ।
५. स्वच्छंदतापूर्वक घूमना फिरना ।
६. गुप्त बात । रहस्य (को॰) ।
७. आराम । विश्राम (को॰) ।
८. घनष्ठेवा । आत्मीयता (को॰) ।
९. स्नेह से पूछना । प्रेम से पूछना (को॰) ।
विश्रंभ कथा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ विश्रम्भकथा] प्रेमी और प्रेमिका के बीच एकांत में होनेवाली प्रेमचर्चा । प्रेमपूर्ण बातचीत । उ॰—सुख रजनी की विश्रंभ कथा सुनती ।—लहर, पृ॰ ६७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-श्रम्भ m. (ifc. f(आ). ) slackening, loosening, relaxation (of the organs of utterance), cessation, RPrāt.
trust, confidence in (loc. gen., or comp.)
absence of restraint, familiarity, intimacy, MBh.; Kāv. &c. (ibc. or ˚भात् ind., ˚भेण ind. ‘confidingly, confidentially’; ˚भं √ कृ with gen., ‘to win the confidence of’; कस्मै ˚भं कथयामि, ‘in whom shall I trust?’)
a playful or amorous quarrel, L.
killing (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (992,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विश्रंभः 1 Trust, confidence, familiar confidence, perfect intimacy or familiarity; विश्रंमादुरसि निपत्य लब्धनिद्रां U. 1. 49; Māl. 3. 1. --2 A confidential matter, secret; विश्रभेष्वभ्यंतरीकरणीया K. --3 Rest, relaxation. --4 An affectionate inquiry. --5 A love-quarrel, an amorous dispute. --6 Killing. --Comp. --आलापः, --भाषणं confidential or familiar conversation. --पात्रं, --भूमिः, --स्थानं an object of confidence, a confidant, trusty person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0996-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश्रम्भ पु० वि + श्रन्म--घञ् । १ विश्वासे अमरः । २ प्रणये ३ केलिकलहे मेदि० ३ बधे च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4924,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश्रम्भः, पुं, (वि + श्रन्भ + घञ् ।) विश्वासः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ३ । २३ । २ । “नित्यं पर्य्यचरत् प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् । विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च ॥”) केलिकलहः । प्रणयः । इति मेदिनी । भे, २० ॥ वधः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-437-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विश्रंभ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें