🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हत्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हत्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हत्या

अर्थ: वध करना, मार डालना, संहार,कतल, जघन्य वध जैसे भ्रूणहत्या, गोहत्या, आदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हत्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हति (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. हति (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  4. हति (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  5. हत्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. हत्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. हत्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हत्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहत्याहत्येहत्याः
द्वितीयाहत्याम्हत्येहत्याः
तृतीयाहत्ययाहत्याभ्याम्हत्याभिः
चतुर्थीहत्यायैहत्याभ्याम्हत्याभ्यः
पञ्चमीहत्यायाःहत्याभ्याम्हत्याभ्यः
षष्ठीहत्यायाःहत्ययोःहत्यानाम्
सप्तमीहत्यायाम्हत्ययोःहत्यासु
सम्बोधनहे हत्येहे हत्येहे हत्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हत्या
हत्या
hatyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तीक्ष्ण (नपुं॰) (3.3.60) विष · युद्ध · लोहा · तेज़ · तीखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हत्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मार डालने की क्रिया । वध । खून । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. वध करने का पाप । हत्या करने का दोष (को॰) । मुहा॰—हत्या लगना = हत्या का पाप लगना । किसी के बध का दोष ऊपर आना । जैसे,—गाय मारने से हत्या लगती है । हत्या लेना = हत्या का पाप ओढ़ना । उ॰—एहू कहँ तसि मया करेहू । पुरवहु आस कि हत्या लेहू ।—जायसी ग्रं॰ (गुप्त), पृ॰ २६२ ।
३. अत्यंत दुर्बल और कमजोर प्राणी ।
४. हैरान करनेवाली बात । झंझट । बखेड़ा । जैसे,—(क) कहाँ की हत्या लाए, हटाओ । (ख) चलो, हत्या टली । मुहा॰—हत्या टलना = झंझट दूर होना । हत्या सिर मढ़ना या लगाना = बखेड़े का काम देना । झंझट लादना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हत्य, n. (ifc.) and हत्या, f. killing, slaying, slaughter, Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हत्या [हन्-भावे क्यप्] Killing, slaying, slaughter, murder, particularly criminal killing; as in भ्रूणहत्या, गोहत्या &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हत्या स्त्री हन--भावे क्यप् । १ मारणे बधे प्राणवियोगानु- कुलव्यापारे “ब्रह्महत्या सुरापानम्” स्मृतिः २ हनने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5415,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हत्या, स्त्री, (हन + भावे क्यप् ।) हननम् । वधः । यथा, -- “ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्व्वङ्गनागमः । महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥” इति प्रायश्चित्तविवेकादिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-502-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हत्या" आता है (46)
हति वध । विनाश । हत्याभल्ल वध । हत्याअपघात हत्या । हिंसानिहनन हत्या । हनन । वधपरासन हत्या । बध । हननश्रथन मार डालना । वध । हत्यापरिघात हत्या । हनन । मार डालनाविशारण हत्या । वधनिहिंसन हत्या । वधनिस्तर्हण वध । हत्याप्रोज्जासन हत्या । वधवैशस विनाश । हत्या । वधसंज्ञपन मार डालने की क्रिया । हत्या । बलि देनाप्रतिघातन जान से मार डालना । प्राणघात । हत्याप्रनिघातन हत्या । वधबध वह व्यापार जिसका फल प्राणवियोग हो । मार डालना । हनन । हत्या । दे॰ 'वध'विपादन वध । हत्या । नाशविशस्ति मार डालना । हत्यासंप्रमापण बध । हत्याप्राणच्छेद हत्या । वधकटा पु संज्ञा पुं॰ मार काट । बध । हत्या । क्त्ल- आमकतल वध । हत्या । क्रि॰ प्र॰—करना । —होनाहलाकत हत्या । वध । मार डालनाप्राणवध हत्या । प्राणघात । जान से मार डालनाप्राणघात मार डालना । हत्या । वधरी सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरीहथ 'हाथ' का संक्षिप्त रूप जिसका व्यवहार समस्त पदों में होता है । जैसे,— ह…घात प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरबबंधन बाँधने की क्रियाक्रथन देवयोनिप्रहार आघात । वार । चोट । मारसमाघात युद्ध । लड़ाईविनिपात विनाश । ध्वंस । बरबादीविश्रंभ विश्वास । एतबारव्युदास हटाना । निकाल देना । निरसन । परित्याग । (व्याकरण)व्यापादन किसी को कष्ट पहुँचाने का उपाय सोचनाउपहति प्रहार । आघात । चोटस्खदन फाड़ना । चीरना । टुकड़े टुकड़े करना । विदारणमोष दे॰ 'मोक्ष'शामनी दक्षिण दिशा जिसके अधिपति यम माने गए हैंप्राणाघात पीडा़ । कष्टप्राणांतिक घातक । प्राण लेनेवाला । जीवन के अंत तक रहनेवाला । जीवन पर्यत रहनेवालाहूब दे॰ 'हुब्ब'हूर मुसलमानों के स्वर्ग की अप्सराप्रोक्षणा पानी छिड़कनाविस्त्रंभ विश्वास । यकीन । एतबार

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हत्याहत्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हति (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | हति (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हत्या 📚 ➤ वध करना, मार डालना, संहार,कतल, जघन्य वध जैसे भ्रूणहत्या, गोहत्या, आदि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हत्या 📚मार डालने की क्रिया । वध । खून । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हत्या
तीक्ष्ण (नपुं॰) (३.३.६०) — विष, युद्ध, लोहा, तेज़, तीखा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें