🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घात
ghāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ घाती]
१. प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरब । उ॰—(क) चुकै न घात मार मुठ भेरी ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) कपीश कूद्यो बात घात बारिधि हिलोरि कै ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—चलना ।—होना । मुहा॰—घात चलाना = मारण, मोहन आदि प्रयोग करना । मूठ चलाना । जादू टोना करना ।
२. वध । हत्या । यौ॰—गोघात । नरघात । विश्वासघात ।
३. अहित । बुराई । उ॰—हित की कहौ न, कहौ अंत समय घात की ।—प्रताप (शब्द॰) ।
४. (गणित में) गुणनफल ।
५. (ज्योतिष में) प्रवेश । संक्रांति । यौ॰—घाततिथि । घातवार ।
६. बाण । तीर । इषु ।
घात २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अभिप्राय सिद्ध करने का उपयुक्त स्थान और अवसर । कोई कार्य करने के लिये अनुकुल स्थिति । दाँव । सुयोग । उ॰—आप अपनी घात निरखत खेल जम्यो बनाइ ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—तकना । मुहा॰—घात पर चढ़ना = किसी को ऐसी स्थिति होना जिससे दूसरे का मतलब सिद्ध हो । अभिप्राय साधन के अनुकूल होना । दाँव पर चढ़ना । वश में आना । हत्थे चढ़ना । घात में
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घात mfn. (√ हन्, Pāṇ. vii, 3, 32 and 54) ifc. ‘killing’, see अमित्र-, गो-
घात m. a blow, bruise, MBh.; R. &c.
slaying, killing, Mn. x, 48; Yājñ.; MBh. &c.
injuring, hurting, devastation, destruction, Yājñ. ii, 159; MBh. &c.
(see ग्राम- & कर्म-)
(in astron.) entrance, Sūryapr.; AV.Pariś.
the product (of a sum in multiplication), Gaṇit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (377,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घातः [हन्-णिच् घञ्] 1 A blow, stroke, bruise, hit; ज्याघात Ś. 3. 13; नयनशरघात Gīt. 10; so पार्ष्णिघातः, शिरोघात &c. --2 Killing, hurting, destruction, slaughter; वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघ तावधिरभूत् U. 3. 44; पशुघातः Gīt. 1; Y. 2. 159; 3. 252. --3 An arrow. --4 Power. --5 The product of a sum in multiplication. (In comp. translated by ‘inauspicious’; ˚दिवसः). --Comp. --चंद्रः the moon when in an inauspicious mansion determined by one's natal zodiacal sign. --तिथिः an inauspicious lunar day. --नक्षत्रं an inauspicious constellation. --वारः an inauspicious day of the week. --स्थानं a slaughter-house, place for execution.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0477-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घात पु० हन--घञ् । १ प्रहारे, २ मारणे, ३ पूरणे, गुणनें च । “चरेत् व्रतमहत्वाऽपि घातार्थञ्चेत् समागतः” याज्ञ० । “पतन्ति द्विरदा भूमौ वज्रघातादिवाचलाः” भा० आ० १४८ अ० । “समद्विघातः कृतिरुच्यतेऽथ” लीला० । करणे घञ् । ४ वाणे मेदि० । चतुरङ्गक्री- डायां वट्यादिबलानां स्थानविशेषेषु ५ अन्यबालनामागमे तदपसारणेन तत्स्थाने तदाक्रमे । चतुरङ्गशब्दे दृश्यम् । जन्मतारापेक्षया ६ निधनाख्ये सप्तमषोडशपञ्चविंशति- तमनक्षत्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2791,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घातः, पुं, (हन् + करणभावादौ घञ् । “हनस्तो- ऽचिण्णलोः ।” ७ । ३ । ३२ । इति हन्तेस्त- कारोऽन्तादेशः । “हो हन्तेर्ञ्निन्नेषु ।” ७ । ३ । ५४ । इति कुत्वञ्च ।) काण्डः । प्रहारः । इति मेदिनी । ते । १७ ॥ (यथा, गोः रामा- यणे । ६ । ९८ । २४ । “मुष्टिभिः पार्ष्णिघातैश्च बाहुघातैश्च शोभने । घोरैर्जानुप्रहारैश्च नयनाञ्चनपीडनैः ॥”) अङ्कपूरणम् । यथा । “समत्रिघातश्च घनः प्रदिष्टः ।” इति लीलावती ॥ (वधः । यथा- पञ्चतन्त्रे । १ । ३१२ । “गृहे शत्रुमपि प्राप्तं विश्वस्तमकुतोभयम् । यो हन्यात् तस्य पापं स्याच्छतब्राह्मणघात- जम् ॥” [] लुण्ठनम् । यथा, मनुः । ९ । २७४ । “ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने ॥” “ग्रामघाते ग्रामलुण्ठने तस्करादिभिः ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥ द्रव्याद्युत्खातः हानिर्वा । यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । १६२ । “माषानष्टौ तु महिषी शस्यघातस्य कारिणी ॥” भङ्गः । उच्छेदादिर्वा । यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । सञ्जीवककथायाम् । “प्रोवाच भो शेषभागे अयुक्तं मया पापेन कृतं सञ्जीवकं व्यापादयता यस्माद् विश्वासघातादन्यन्नास्ति पापतरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-393-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घात" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें